Ay’ın Kadim Sırrı Ortaya Çıktı: Yüzeyini Şekillendiren Tuhaf Olay
Bilim İnsanları Ay’ın Milyarlarca Yıl Önce Ters Döndüğünü Ortaya Çıkardı
Ay gökyüzünde tuhaf bir gök cismi ve bilim insanları bunun nedeninin bir kısmını bulmuş olabilirler.
Ay’ın yüzeyi kimyasal olarak asimetriktir ve yeni kanıtlar bunun nedeninin Ay henüz gençken Ay mantosunun ters dönmesi olduğunu göstermektedir. Dünya’nın Ay’ının üstünde olan şey aşağıya düştü ve altında olan şey ışığa çıktı.
Ay bilimciler onlarca yıldır Ay mantosunun ters dönmesi üzerine kafa yoruyorlardı. Şimdi, bunu doğrulayan yeni kanıtlar elde edildi. Arizona Üniversitesi’nden gezegen bilimciler Weigang Liang ve Adrien Broquet liderliğindeki bir araştırma ekibi, bir Ay yerçekimi haritasının bu manto devrilme modeline en iyi şekilde uyduğunu buldu.
Ekip, bir dizi simülasyonda, Ay yüzeyindeki yerçekimi anomalilerinin, Ay’ın ilk günlerinden kalma yoğun mineraller içeren yoğun kayaların varlığı ve konumuyla nasıl tutarlı olduğunu gösterdi.
Ekip makalelerinde şöyle yazıyor: “Bu yorum, gözlemlenen yerçekimi anomalilerinin örüntüsü, boyutu ve boyutları ile ilmenit de dahil olmak üzere kümülüs kalıntılarının jeodinamik modelleri tarafından öngörülenler arasındaki zorlayıcı benzerlikle desteklenmektedir.”
Araştırmacılar ayrıca bu devrilmenin tam olarak ne zaman gerçekleştiğini de tarihlendirdiler. Yaklaşık 4,22 milyar yıl önce, güneş sisteminin tarihinin başlarında şiddetli bir çarpışmanın Dünya’nın bir parçasını yok etmesinden ve Ay’ı oluşturmasından kısa bir süre sonra.
Ay’la ilgili en tuhaf şeylerden biri yüzeyiyle ilgilidir. Ay’ın uzak tarafında, “jeokimyasal olarak garip” olarak tanımlanan bir bölge vardır: KREEP terrane olarak bilinen bu bölge potasyum, nadir toprak elementleri ve fosfor gibi beklenmedik metaller açısından zengindir.
KREEP Terrane aynı zamanda volkanik aktivitenin sonucu olan büyük bir bazalt düzlüğü olan Ay maria’sı ile çakışmaktadır. Bu bazalt, ilmenit adı verilen bir mineral bakımından zengindir. Esas olarak titanyum ve demirden oluşan ilmenit, onu içeren kayalar gibi çok yoğundur.
Bu şaşırtıcıdır çünkü alttaki kayalar daha az yoğundur. Yoğunluğa bağlı olarak, ilmenit içeren kümülatif kayaçlar (IBC’ler) Ay’a batmış, daha az yoğun kayaçlar ise Ay yüzeyine yükselmiş olmalıdır.
Hem KREEP terranları hem de IBC’ler, Ay oluştuktan kısa bir süre sonra kabuk deformasyonu ile açıklanabilir. Ay hala sıcak ve nemliyken, soğuyup kabuk ve mantoyu oluşturan erimiş magma okyanusuyla kaplanmış olabilir.
Bu senaryoda, magma soğuyup kristalleştikçe, kabuk ve manto arasındaki katmanlarda ilmenit gibi yoğun mineraller oluşmuş ve KREEP elementlerini sıvı rezervuarlara yoğunlaştırmıştır.
Bu yoğun minerallerin Ay çekirdeğine doğru batması beklenmektedir. Ancak, Ay’ın oluşumu sırasında içinde meydana gelen fiziksel süreçler modellenmeden, bilim insanları bunun gerçekleştiğinden emin olamazlar.
Başlangıçta içe doğru battıktan sonra, IBC’nin ısınması ve tekrar yükselmesi, bu süreçte mantonun devrilmesi de mümkündür. Eğer öyleyse, bu hem KREEP terranını hem de volkanik aktivite ile yüzeye püsküren titanyum açısından zengin bazaltları açıklar.
Bu senaryoda, her iki elementin de Ay mantosunda az ya da çok eşit dağılmış olması gerekir, ancak bilim insanlarının bulduğu şey bu değildir.
Ay’ın uzak tarafındaki Güney Kutbu Aitken Havzası, Ay yüzeyinin dörtte birinden fazlasını kaplayan kraterler bırakan büyük bir çarpmadır.
Bu çarpmanın KREEP ve ilmeniti çarpma bölgesinden uzaklaştıran ve Ay’ın ön tarafında yoğunlaştıran bir sıcak nokta yaratmış olması mümkündür. Ancak araştırmacılar böyle bir göçün net bir yerçekimi izi bırakması gerektiğini fark ettiler. Araştırmacılar, ilmenit bakımından zengin malzemeden oluşan bir Ay eğim modeli geliştirdiler ve IBC’lerin kabuğun altında yoğunlaşmasıyla ortaya çıkan yerçekimi modellerini gözlemlediler.
Doğrusal yerçekimi anomalilerinin net bir poligonal modelini elde ettiler. Ekip, elde ettikleri verileri NASA’nın Yerçekimi Kurtarma ve İç Laboratuvarı (GRAIL) uzay aracından elde edilen verilerle karşılaştırdı ve bu araç bir yıldan fazla bir süre boyunca Ay yüzeyinin yerçekimi haritasını çıkardı.
Ay manto devrilme modeli tarafından oluşturulan modeller GRAIL tarafından toplanan gözlemlerle eşleşti. Model aynı zamanda örüntünün evrimleşmesi için gereken süreyi de ortaya koyarak, devrilme zamanlamasını en az 4,22 milyar yıl öncesiyle sınırlandırdı.
Yerçekimi anomalileri, bu yoğun malzemelerin son dalmasının tabaka benzeri inişler şeklinde olduğu tahminini desteklemektedir ve bu özellikler jeolojik tarih boyunca korunarak aynı zamanda devrilme zamanlamasını da kısıtlamaktadır.
Dolayısıyla, Ay’ın yerçekimi alanı Ay’ın manto devrilmesinin önemli bir kaydını tutmaktadır. Bunun erken Ay tarihinin belirleyici olaylarından biri olduğu yaygın olarak kabul edilmektedir, ancak ayrıntıları şimdiye kadar bilinmemektedir.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Ay’ın Kadim Sırrı Ortaya Çıktı: Yüzeyini Şekillendiren Tuhaf Olay
Yer Altında Bir Okyanus Keşfedildi: 700 Kilometre Derinlikte