Antik Mezopotamya’da Ziggurat Neydi?
Ziggurat, dört eğimli kenarı olan ve katlı bir piramide benzeyen yükseltilmiş bir platformdu.
Zigguratlar, MÖ 4000 ile 500 yılları arasında antik Mezopotamya’da (kabaca modern Irak) yaygındı .
Mısır piramitlerinin aksine, bunlar kraliyet mezarları değil, şehrin koruyucu tanrısına adanmış tapınaklardı.
Bunlar nasıl yapıldı?
Mezopotamya’da taş nispeten nadirdi, bu nedenle zigguratlar çoğunlukla güneşte kurutulmuş kerpiçlerden yapılır ve üzerleri kireçtaşı ve bitüm (yapışkan, katran benzeri bir madde) ile kaplanırdı.
Yan tarafları oluklu şeritlerle süslenmişti ve genellikle kireç harcı veya alçı ile sıvanıp çeşitli renklerde sırlanmıştı.
Piramitlerin aksine, içlerinde herhangi bir oda bulunmuyordu. Tanrının ikamet ettiği asıl kutsal alan, yapının en tepesindeydi. Merdivenlerle çıkılan bu alanın, cennet ile yeryüzü arasında bir buluşma noktası olduğuna inanılıyordu .
Antik Mezopotamya şehirlerinin merkezinde zigguratlar yükseliyordu; arkeolojik kanıtların gösterdiği gibi, bunlar genellikle şehrin koruyucu tanrısının sarayının veya tapınağının yanına inşa edilerek tanrının kralı desteklemedeki rolünü vurgulamayı amaçlıyordu.
Anu zigguratının Beyaz Tapınağa dönüşmesi nasıl oldu?
Bilinen en eski ziggurat olan Anu zigguratı , MÖ 4000 civarında Sümerler tarafından Uruk’ta (günümüzdeki Warka, Bağdat’ın yaklaşık 250 kilometre güneyinde) inşa edilmiştir . (Sümerler, kabaca günümüz Irak’ı bölgesinde, Dicle ve Fırat nehirleri arasında yaşayan, şehir kuran ilk halklardan biriydi.)
Bu ziggurat, gök tanrıları Anu’ya adanmıştı . MÖ 3500 ile 3000 yılları arasında bir dönemde, üzerine Beyaz Tapınak olarak adlandırılan yapı inşa edildi.
Yaklaşık 12 metre yüksekliğindeki Beyaz Tapınak, içten ve dıştan tamamen beyaz badana ile kaplı olduğu için bu adı almıştır. Güneş ışığında göz kamaştırıcı bir şekilde parlıyor olmalıydı.
Sümer kültürü sonunda Akad İmparatorluğu , ardından Babil ve Asur İmparatorlukları tarafından ele geçirildi . İmparatorlukların yükselişi ve düşüşü boyunca, Antik Yakın Doğu’da zigguratlar inşa edilmeye devam etti.
Aslında ziggurat kelimesi , “yüksek inşa etmek” anlamına gelen Akkadca zaqâru fiilinden gelmektedir.
Diğer ünlü zigguratlar
Asur kralları, başkentleri Nimrud’da (Musul’un yaklaşık 30 kilometre güneyinde) etkileyici bir ziggurat inşa ettiler. Bu ziggurat , Sümer ve Akad savaş ve zafer tanrısı Ninurta’ya adanmıştı .
Ninurta’nın babası, tanrı Enlil , günümüz Irak’ında bulunan kutsal Nippur şehrinin zigguratında tapınım görüyordu .
Babil kralı II. Nebukadnezar, Etemenanki zigguratını Babil tanrılarının kralı Marduk’a ithaf etmiştir. Etemenanki adı, “Gökyüzünün ve Yeryüzünün Temelinin Tapınağı” anlamına gelir.
Etemenanki, Marduk’un Babil’deki ana tapınağı olan Esagil adlı farklı bir tapınağın kuzeyinde yer alıyordu.
Etemenanki’nin, Eski Ahit’teki Babil Kulesi öyküsüne ilham kaynağı olduğu düşünülüyor. Yaratılış 11’de , taş yerine kerpiçten yapılmış ve göklere ulaşması amaçlanan bir “kule”den bahsedilir.
İnsan gururunun bir göstergesi olarak algılanan bu yapı, Tanrı’yı öfkelendirdi ve insanların farklı diller konuşmasına ve yeryüzüne dağılmasına neden oldu.
Yunan tarihçi Herodot’a göre , Marduk sık sık zigguratının en üst katındaki kutsal alanda geceyi birlikte geçirmek için bir kadın seçerdi.
Metnin sıklıkla, bir kadının tanrıyla cinsel birleşmesini içeren “kutsal evlilik” ritüeline atıfta bulunduğu şeklinde anlaşılmıştır.
Ancak, bunun daha çok bir kuluçka ritüeli olması muhtemel görünüyor ; bu ritüelde tanrının iradesi kutsal bir yerde uyuyan birine açıklanır.
Sürekli koruma
Kerpiç tuğlaların nispeten düşük dayanıklılığı nedeniyle, zigguratların sürekli olarak korunması gerekiyordu.
Babil’deki Etemenanki, Büyük İskender’in MÖ 323’te askerlerine onu yıkıp sıfırdan yeniden inşa etme emri verene kadar birkaç kez yeniden inşa edilmek zorunda kaldı.
Ancak, İskender’in erken ölümü (tarihçiler hâlâ neden öldüğü konusunda tartışıyorlar) bu görevin halefleri tarafından tamamlanması gerektiği anlamına geliyordu . Fakat yeniden inşa görevinin tamamlanıp tamamlanmadığı belirsizdir.
Daha iyi korunmuş zigguratlar arasında Ur Zigguratı (günümüz Irak’ındaki Tell el-Muqayyar bölgesinde) yer almaktadır. Güçlü kral Ur-Nammu, bu zigguratı MÖ 2100 civarında ay tanrısı Nanna veya Sin’e adamıştır.
Bir diğer örnek ise günümüz İran’ındaki Çoga Zanbil zigguratıdır; MÖ 1250 civarında inşa edilmiştir. Orijinal tahmini 53 metre yerine, günümüzde sadece 24,5 metre yüksekliğindedir.
Mimariye kalıcı bir etki
Zigguratlar, yıkılmalarından çok sonra bile mimariyi etkilemeye devam etti; buna 20. yüzyıldaki Art Deco döneminin yeni katlı “gökdelenleri” de dahildir.
Modern zigguratlar, New York’un silüetine serpiştirilmiş halde ortaya çıktı .
Ve yakından bakarsanız, Empire State Binası’nın çevresinde oldukça fazla sayıda ziggurat benzeri yapı olduğunu göreceksiniz.
Bu modern örnekler, altı bin yıl öncesine, Orta Doğu’ya kadar uzanan bir tasarım ve inşaat dilinin büyüleyici bir hatırlatıcısı niteliğindedir.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Antik Mezopotamya’da Ziggurat Neydi?
160.000 Yıllık Gelişmiş Taş Aletleri Homo Sapienler Yapmamış Olabilir