Paskalya Adası’nda Neler Oldu? Yeni Bulgular Ortaya Çıkıyor
Yaklaşık 1.000 yıl önce, küçük bir Polinezya grubu, dünyanın en ıssız yerlerinden birine, Rapa Nui adını verdikleri küçük, daha önce kimsenin yaşamadığı bir adaya yerleşmek üzere Pasifik’in binlerce mil ötesine yelken açtı. Orada yüzlerce “moai” ya da şimdi kaybolmuş bir uygarlığın amblemleri olarak meşhur olan devasa taş heykeller diktiler.
Sonunda sayıları sürdürülemez seviyelere ulaştı; tüm ağaçları kestiler, deniz kuşlarını öldürdüler, toprakları tükettiler ve sonunda çevrelerini mahvettiler.
Nüfusları ve uygarlıkları çökmüş, Avrupalılar 1722’de adayı bulup Paskalya Adası adını verdiklerinde sadece birkaç bin kişi kalmıştı. En azından akademik çalışmalarda ve Jared Diamond’ın 2005 tarihli “Çöküş” kitabı gibi popüler kitaplarda uzun zamandır anlatılan hikaye budur.
Yeni bir çalışma, Rapa Nui’nin nüfusunun hiçbir zaman sürdürülemez seviyelere çıkmadığını söyleyerek bu ekokırım anlatısına meydan okuyor. Bunun yerine, yerleşimciler adanın zorlu sınırlarıyla başa çıkmanın yollarını buldular ve yüzyıllar boyunca küçük, istikrarlı bir nüfusu korudular.
Kanıt: Adalıların beslenmelerinin temelini oluşturan son derece besleyici tatlı patatesleri yetiştirdikleri ustaca yapılmış “kaya bahçelerinin” yeni ve sofistike bir envanteri. Araştırmacılar, bahçelerin yalnızca birkaç bin kişiye yetecek kadar alanı kapsadığını söylüyor. Çalışma Science Advances dergisinde yayımlandı.
Columbia İklim Okulu’nda arkeoloji alanında doktora sonrası araştırmacı olan başyazar Dylan Davis, “Bu, nüfusun asla önceki tahminlerden bazıları kadar büyük olamayacağını gösteriyor” dedi. “Buradan çıkarılacak ders, çöküş teorisinin tam tersi. İnsanlar, çevreyi yardımcı olacak şekilde değiştirerek sınırlı kaynaklar karşısında çok dirençli olabildiler.”
Paskalya Adası tartışmasız Dünya üzerindeki en uzak yerleşim yeridir ve insanlar tarafından en son yerleşilen yerlerden biridir. En yakın kıtasal kara parçası, yaklaşık 2.200 mil doğuda bulunan Şili’nin merkezidir. Yaklaşık 3.200 mil batıda, yerleşimcilerin MS 1200’lerden itibaren yelken açtığı düşünülen tropikal Cook Adaları yer almaktadır.
63 kilometrekarelik ada tamamen volkanik kayalardan oluşuyor, ancak Hawaii ve Tahiti gibi yemyeşil tropik adaların aksine, patlamalar yüz binlerce yıl önce durdu ve lavların getirdiği mineral besinler uzun zamandan beri topraktan aşındı.
Subtropik bölgede yer alan ada, tropik kardeşlerine göre daha kuraktır. İşleri daha da zorlaştırmak için, çevredeki okyanus suları dik bir şekilde alçalır, bu da ada sakinlerinin deniz canlılarını toplamak için erişilebilir ve verimli lagünler ve resiflerle çevrili Polinezya adalarında yaşayanlardan daha fazla çalışmak zorunda oldukları anlamına gelir.
Yerleşimciler bununla başa çıkmak için kaya bahçeciliği ya da litik malçlama adı verilen bir teknik kullanmışlardır. Bu teknik, tuzlu su ve rüzgârdan en azından kısmen korunan alçak yüzeylere kayaların serpiştirilmesinden oluşuyor. Kayaların arasındaki boşluklara tatlı patates ekmişlerdir.
Araştırmalar, golf topu büyüklüğünden kayalara kadar olan kayaların kurutucu rüzgarları bozduğunu ve türbülanslı hava akımı yaratarak en yüksek gündüz yüzey sıcaklıklarını düşürdüğünü ve en düşük gece sıcaklıklarını artırdığını göstermiştir. Elle parçalanan daha küçük parçalar, hava aldıkça toprağa salınan mineral besinlerle yüklü taze yüzeyler ortaya çıkarıyor.
Bazı ada sakinleri hala bu bahçeleri kullanıyor, ancak tüm bu emeğe rağmen verimlilikleri marjinal düzeyde. Bu teknik, diğer yerlerin yanı sıra Yeni Zelanda, Kanarya Adaları ve ABD’nin güneybatısındaki yerli halk tarafından da kullanılıyor.
Bazı bilim insanları, devasa moai’ler nedeniyle adanın nüfusunun bir zamanlar Avrupalılar tarafından ilk kez gözlemlenen 3.000 kadar sakinden çok daha fazla olması gerektiğini ileri sürmüşlerdir; mantık yürütmeye göre bunları inşa etmek için çok sayıda insan gerekirdi.
Paskalya Adası’nda Neler Oldu? Yeni Bulgular Ortaya Çıkıyor
Bu nedenle, son yıllarda araştırmacılar kısmen kaya bahçelerinin kapsamını ve üretim kapasitesini araştırarak bu popülasyonları tahmin etmeye çalışmışlardır. İlk Avrupalılar bu bahçelerin adanın %10’unu kapladığını tahmin ediyordu.
Görsel ve yakın kızılötesi uydu görüntülerine dayanan 2013 tarihli bir çalışmada bu oran %2,5 ila %12,5 arasında çıkmıştır ki bu da geniş bir hata payı demektir çünkü bu spektrumlar sadece kaya ve bitki örtüsü alanlarını ayırt etmektedir, hepsi bahçe değildir. 2017’de yapılan bir başka çalışmada yaklaşık 7.700 dönümlük bir alanın ya da adanın %19’unun tatlı patates için uygun olduğu tespit edilmiştir.
Ürün verimi ve diğer faktörler hakkında çeşitli varsayımlarda bulunan çalışmalar, geçmişteki nüfusun 17.500, hatta 25.000’e kadar yükselmiş olabileceğini, ancak çok daha düşük de olabileceğini tahmin ediyor.
Yeni çalışmada, araştırma ekibinin üyeleri beş yıllık bir süre boyunca kaya bahçelerini ve özelliklerini yerinde inceledi. Daha sonra bu verileri kullanarak, yeni kısa dalga kızılötesi spektrumuna ayarlanmış uydu görüntüleri aracılığıyla bahçeleri tespit etmek için bir dizi makine öğrenimi modelini eğittiler; bu da sadece kayaları değil, bahçelerin temel özellikleri olan daha yüksek toprak nemi ve azotu olan yerleri de vurgulamaktadır.
Araştırmacılar kaya bahçelerinin sadece 188 dönümlük bir alanı kapladığı sonucuna varmışlardır; bu da adanın yüzde bir buçuğundan daha azdır. Bazı küçük bahçeleri gözden kaçırmış olabileceklerini, ancak bunun büyük bir fark yaratacak kadar olmadığını söylüyorlar. Bir dizi varsayımda bulunarak, eğer tüm beslenme tatlı patatese dayansaydı, bu bahçelerin yaklaşık 2.000 kişiyi desteklemiş olabileceğini söylüyorlar.
Ancak kemik ve dişlerde bulunan izotoplara ve diğer kanıtlara dayanarak, geçmişte insanlar muhtemelen diyetlerinin %35 ila %45’ini deniz kaynaklarından ve az bir miktarını da muz, taro ve şeker kamışı gibi daha az besleyici diğer ürünlerden elde etmeyi başarmışlardır. Bu kaynaklar da hesaba katıldığında nüfus taşıma kapasitesi yaklaşık 3.000’e çıkmaktadır ki bu sayı Avrupalılarla temas kurulduğunda gözlemlenmiştir.
“Her yerde geçmişte kaya bahçeleri olarak yanlış tanımlanmış doğal kaya çıkıntıları var. Kısa dalga görüntüler farklı bir resim ortaya koyuyor” diyor Davis.
Binghamton Üniversitesi’nde arkeolog ve araştırmanın ortak yazarı Carl Lipo, nüfus patlaması ve azalması fikrinin “hala halkın zihninde ve ekoloji gibi alanlarda dolaştığını”, ancak arkeologların bu fikirden sessizce uzaklaştığını söyledi.
Eserlerin ve insan kalıntılarının radyokarbon tarihlendirmesine dayanan kanıtların birikmesi, büyük nüfuslar fikrini desteklemiyor, dedi. “İnsanların yaşam tarzı inanılmaz derecede zahmetli olmalı” dedi. “Bütün gün oturup kayaları parçaladığınızı düşünün.”
Adanın nüfusu şu anda yaklaşık 8.000 (artı yılda yaklaşık 100.000 turist). Yiyeceklerin çoğu artık ithal ediliyor, ancak bazı sakinler hala eski bahçelerde tatlı patates yetiştiriyor – bu uygulama, COVID salgınının 2020-2021 karantinaları sırasında, ithalatın kısıtlandığı zaman büyüdü. Bazıları da toprağı sürerek ve suni gübre uygulayarak anakaradaki tarım tekniklerine yöneldi. Ancak Lipo, ince toprak örtüsünü daha da tüketeceği için bunun sürdürülebilir olmasının muhtemel olmadığını söyledi.
Hawaii Üniversitesi’nde antropolog olan ve çalışmaya katılmayan Seth Quintus, adayı “dinamik bir çevre karşısında insan davranışsal adaptasyonunda iyi bir vaka çalışması” olarak gördüğünü söyledi.
Yeni çalışma ve benzerleri “adaptasyon stratejilerinin doğasını ve kapsamını daha iyi belgelemek için bir fırsat sunuyor” dedi. “Daha izole ve jeolojik olarak daha eski Rapa Nui’de daha kurak subtropik bölgelerde hayatta kalmak büyük bir mücadeleydi.”
Çalışmanın yazarları arasında Binghamton Üniversitesi’nden Robert DiNapoli, Rapa Nui’de bağımsız bir araştırmacı olan Gina Pakarati ve Arizona Üniversitesi’nden Terry Hunt da bulunuyor.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Paskalya Adası’nda Neler Oldu? Yeni Bulgular Ortaya Çıkıyor
Suudi Arabistan’da 3,5 Milyar Yıllık İlk Yaşam Formları Keşfedildi
Suudi Arabistan’da 3,5 Milyar Yıllık İlk Yaşam Formları Keşfedildi
Paskalya Adası’nda Neler Oldu? Yeni Bulgular Ortaya Çıkıyor