Kadınların Erkeklerden Daha Uzun Yaşama Sebebi İkinci Bir X Kromozomu mu?
Kadınlar erkeklerden daha uzun yaşama eğilimindedir ve genellikle yaşla birlikte bilişsel gerilemeye karşı daha dirençlidir. Araştırmacılar bu direncin kaynağını keşfetmiş olabilir: Kadın hücrelerinde bulunan ve daha önce “sessiz” olduğu düşünülen ikinci bir X kromozomu.
Dişi hücreler genellikle her ebeveynden bir tane olmak üzere iki X kromozomuna sahiptir. Erkek hücrelerinde genellikle bir X ve bir Y kromozomu bulunur.
Gelişimin erken dönemlerinde, dişi hücrelerdeki iki X kromozomundan biri devre dışı kalır – genlerinin ifade edilmesini engelleyen çeşitli proteinler ve RNA molekülleri ile kaplanır. Hangisinin “susturulduğu”, yani hangi ebeveynden geldiği rastlantısaldır ve vücuttaki dokular her iki hücre tipinden oluşan bir mozaiktir.
Yeni bir makalede, araştırma ekibi, en azından dişi farelerde yaşlanmanın, öğrenme ve hafıza için önemli bir beyin bölgesi olan hipokampüs hücrelerinde normalde “susturulmuş” veya etkisizleştirilmiş X kromozomu üzerindeki gen ifadesini aktive ettiğini bildiriyor.
Araştırmacılar her iki cinsiyetten yetişkin farelere bu genlerden birinin ifadesini artırmak için bir tür gen terapisi verdiklerinde, bir labirenti ne kadar iyi keşfettikleriyle ölçüldüğü gibi bilişsel yeteneklerini geliştirdi.
Bilim insanları, bu sonuçların insanlarda da doğrulanabileceğini varsayarak, kadınların beyinlerinin yaşlandıkça ikinci X kromozomu tarafından korunduğuna ve bu keşfin gelecekte herkes için bilişsel becerileri geliştirici tedavilerde kullanılabileceğine inanıyor.
Charlestown’daki Massachusetts General Hospital’da Alzheimer hastalığında cinsiyet farklılıklarını inceleyen nörolog Rachel Buckley, “X kromozomu güçlü bir kromozomdur” diyor. Bu tür çalışmalar, araştırmacıların “kadın dayanıklılığının ne olduğunu ve bundan nasıl yararlanılacağını” anlamalarına yardımcı oluyor, diyor.
Çift doz
Teoride, hem dişi hem de erkek hücreler aktif bir X kromozomuna sahiptir, bu nedenle dişi hücreler “erkek hücrelerle aynı dozda X kromozomuna sahiptir” diyor California Üniversitesi San Francisco Tıp Fakültesi’nde nörobiyolog ve nörobilimci olan ve çalışmayı yöneten Dena Dubal.
Ancak bilim insanları bunun bu kadar basit olmadığını öğrendi. Dubal, insanlarda sessiz X kromozomu olarak adlandırılan genlerin yaklaşık yüzde 30’unun aktif olduğunu, ancak bu oranın kadınlarda değiştiğini söylüyor.
Yine de bilim insanları, daha az aktif X kromozomu üzerindeki gen ifadesinin vücutta dokudan dokuya nasıl değiştiği veya yaşla birlikte nasıl değiştiği hakkında çok az şey biliyor.
Bunu fare beyninde incelemek için Dubal’ın ekibi iki tür laboratuvar faresini çaprazlayarak her birinden bir X kromozomu içeren yavrular üretti.
Kromozomlar, bir X kromozomu her zaman aktif, diğeri ise her zaman inaktif olacak şekilde tasarlandı ve kromozomlardaki küçük genetik farklılıklar, laboratuvar testlerinde tanımlanmalarını sağlayacaktı.
Araştırmacılar daha sonra hem genç hem de yaşlı farelerin hipokampüsündeki nöronlar da dahil olmak üzere dokuz ana hücre tipinde her iki X kromozomunun aktivitesini izlediler.
Yaşlı farelerde, inaktif X kromozomu üzerindeki yaklaşık 100 gen, genç farelere kıyasla en az bir hücre tipinde daha yüksek aktivite seviyelerine sahipti. Özellikle bir gen, Plp1, birkaç hücre tipinde daha yüksek aktiviteye sahipti. Bu gen, nöronları kaplayan koruyucu bir kaplama olan miyelinin bir bileşenini kodlar.
Dubal, “Sessiz X’in uyanık olduğunu bilmek bir paradigma değişimi” diyor. Bu çalışmanın sonunda terapötik hedeflere yol açacağını umuyor.
Ekip, gen terapisi kullanarak farelerin hipokampüsünde Plp1 ifadesini artırdığında, her iki cinsiyetten yaşlı fareler labirent geçiş testinde daha iyi performans gösterdi.
Sinirbilimci Lisa Mosconi, “Bu çalışma, kadınların metabolik beyin yaşlanmasının daha yavaş olduğu ve Alzheimer hastalığı tanısından sonra bile bilişsel testlerde erkeklerden daha iyi performans gösterme eğiliminde oldukları yönündeki önceki bulgularla tutarlıdır” diyor.
Ancak kadınların erkeklerden daha uzun yaşamalarına rağmen Alzheimer hastalığına yakalanma olasılıklarının çok daha yüksek olduğunu belirtiyor: hastalığa yakalananların üçte ikisi kadın.
Araştırmacılar, daha fazla araştırmanın sağlıklı kadınlardaki bu bilişsel esneklik ikilemini ve demans gelişme riskini anlamaya yardımcı olacağını umuyor.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Kadınların Erkeklerden Daha Uzun Yaşama Sebebi İkinci Bir X Kromozomu mu?
Altın Mağara Balığı Karanlıkta Hayatta Kalmak İçin Evrimleşiyor