İnanç mı Tarım mı? Göbekli Tepe İnsanlık Hikâyesini Değiştiriyor
Son zamanlarda yayınlanan bilimsel bir çalışma, Türkiye’nin güneyindeki yaklaşık 12.000 yıllık Neolitik bir yerleşim yerindeki ünlü megalitik sütunlarla ilgili dikkat çekici bir gözlemi destekleyen bulguları rapor etti. Bu çalışmada, yazar, yerleşim yerindeki sütunların yüzlerine oyulmuş bazı sembollerin, güneş, ay ve yıldızların gözlemlerini bir ay-güneş takvimi sistemi aracılığıyla kaydederek zamanı takip etmek ve mevsim değişikliklerini işaretlemek için yapıldığını öne sürüyor. Dahası, çalışma, işaretlerin ayrıca yaklaşık 13.000 yıl önce – veya MÖ 10.850’de – kuyruklu yıldız parçalarının Dünya’ya çarptığı tarihi de kaydettiğini öne sürüyor.
Bu öneri dikkat çekicidir çünkü doğruysa, şimdiye kadar keşfedilen en eski takvim olacaktır. Ayrıca, Neolitik bir insan grubunun astronomik çevrelerini zekice gözlemlediği ve bu bilgiyi çevreleriyle çalışmak ve yönetmek için sofistike bir şekilde uygulayabildiği anlamına gelir; bu yeteneklerin birkaç bin yıl daha geliştirilmediği düşünülüyor.
Bu keşif, eğer doğrulanırsa, Türkiye’de bir grup arkeolojik alandan ortaya çıkan ve Mezopotamya ve Mısır gibi büyük tarıma dayalı medeniyetlerin yükselişinden binlerce yıl önce bu bölgede yaşamış olan, aksi takdirde belirsiz olan Neolitik halkların anlamı ve önemi hakkındaki anlayışımızı aydınlatan, çığır açan keşiflere örnek teşkil etmektedir. Bu yeni bilgiler, Eski Dünya medeniyetinin gelişimine temel oluşturan toplumlara bir pencere açmaktadır. Göbekli Tepe olarak bilinen bu alanlardan biri, dünyanın hayal gücünü ele geçirmiştir
Göbekli Tepe, antik Anadolu’nun Güneydoğu bölgesinde, yaklaşık MÖ 9500 ile en az MÖ 8000 yılları arasında, Çömlek Öncesi Neolitik dönemde yerleşim görmüş bir tarih öncesi yerleşim yeridir. Bu alanda en dikkat çekici olanlar, oyulmuş antropomorfik figürler, giysiler ve vahşi hayvanlar içeren devasa oyulmuş ve şekillendirilmiş megalitleri barındıran büyük dairesel yapılar veya çevrelerdir. Bu buluntular, arkeologlar tarafından, bu alanda yaşayan ve burayı ziyaret eden gizemli tarih öncesi insanların ikonografisi ve dini inançları açısından yorumlanmıştır. Alan ayrıca zengin bir ev yapısı, diğer küçük binalar, sarnıçlar ve taş ocakları temsili de içermektedir. Alanın ilk kazıcısı Klaus Schmidt, alanı avcı-toplayıcılar tarafından kurulmuş ve ziyaret edilmiş bir dini kutsal alan olarak yorumlamış olsa da, ev yapıları, sarnıçlar ve su yönetimi kanıtları ile evsel faaliyetlerle ilişkili aletlere dair daha yeni bulgular, nispeten kalıcı, sürekli olarak yerleşim görmüş bir yerleşime işaret etmektedir.
Göbekli Tepe’nin konumunu gösteren harita. Kamu malı, Wikimedia Commons.
Araştırma Tarihi
Arkeolojik çalışmalar başlamadan çok önce, bulunduğu kayalık tepe, yerel geleneklere göre kutsal bir yer olarak kabul ediliyordu, ancak aynı zamanda tarımsal olarak da kullanılıyordu. Arkeolojik olarak, alan ilk olarak 1963 yılında İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi tarafından yapılan bir araştırma ile tespit edildi.
1994 yılının Ekim ayına kadar, bölgedeki bir diğer antik yerleşim yeri olan Nevalı Çori’de zaten çalışmış olan Alman arkeolog Klaus Schmidt, 1963’teki araştırmayla tespit edilen alan da dahil olmak üzere diğer antik yerleşim yerlerini aramaya başladı. Alanın bulunduğu arazinin sahibi olan Yıldız ailesi, onu bu alana yönlendirdi. Daha önce, tarlayı sürerken (yerel müzeye bildirilen) buluntular keşfetmişlerdi. Schmidt, buluntuların Nevalı Çori’dekilerle benzer olduğunu ve tarih öncesi megalit parçaları olduğunu düşündü. Ertesi yıl resmi kazılara başladı ve günümüzde ünlü olan T şeklindeki sütunların ilkini ortaya çıkardı.
Schmidt, 2014’teki ölümüne kadar Şanlıurfa Müzesi ve Alman Arkeoloji Enstitüsü (DAI) himayesinde Göbekli Tepe’deki devam eden kazıları yönetti. DAI, Lee Clare’in yönetiminde kazılara devam etti ve 2021’den beri çalışmalar Necmi Karul’un yönetiminde İstanbul Üniversitesi, Şanlıurfa Müzesi ve DAI’nin ortak operasyonu olarak yürütülüyor.
Sıradan bir ziyaretçiye sitenin büyük bir kısmının kazılmış gibi görünmesine rağmen, araştırmalardan elde ettiğimiz bilgiler, 2021 yılı itibariyle sitenin %5’inden azının kazıldığını göstermektedir. Bu nedenle Göbekli Tepe hakkında ortaya çıkarılacak çok daha fazla şey var.
Kazı Sonuçları
Şimdiye kadar kazılan yapıların en eskileri, radyokarbon tarihleme yöntemine göre MÖ 9500 ile 9000 yılları arasında inşa edildiğini göstermektedir. Kanıtlar, sitenin MÖ 9. binyılın başlarında büyük ölçüde genişletildiğini göstermektedir. Yerleşim, yaklaşık MÖ 8000 yılına kadar faaliyet göstermektedir. Kazı ve araştırmalar, en az 1500 yılı kapsayan sekiz gelişim aşamasını ortaya koymuştur.
Başlıca yapısal buluntular, en eskileri MÖ 10. binyılın ikinci yarısına tarihlenen büyük dairesel yapılar veya avlularla tanımlanmıştır. Avluların zeminleri yanmış kireçten yapılmış veya basitçe ana kaya olarak bırakılmıştır. En belirgin özellikleri, çevredeki taş duvarların içine eşit aralıklarla yerleştirilmiş, bazıları beş metreden uzun ve birkaç ton ağırlığında olan devasa T şeklinde kireçtaşı sütunlardır. Her bir çemberin merkezine iki daha uzun sütun yerleştirilmişti. Bu sütunlar, dünyadaki bilinen en eski megalitler olarak kabul edilir. Çevreleme alanlarında ayrıca oturmak için tasarlandığı düşünülen, iç çevrelerini belirleyen banklar da bulunmaktaydı. Çevreleme alanlarının çatılı olup olmadığı bilinmemektedir. Bu alanların dördü şimdiye kadar kazılmış olsa da, araştırmalar her birinde muhtemelen sekiz benzer sütun bulunan 16 alanın daha varlığını göstermektedir. Alanın incelenmesi, sütunlar için kullanılan malzemenin, alandan yaklaşık 100 metre (330 fit) uzaklıktaki bir noktadan levha halinde taşındığını göstermektedir. Taşındıktan sonra, üzerlerinde bugün gördüğümüz oyma özellikleri oluşturmak için çakmaktaşı aletlerle işlenmişlerdir.
Sütunlardaki oyma süslemeler büyük ölçüde gizemli kalsa da, çoğu sembolik soyut piktogramlar ve hayvan kabartmaları gibi görünüyor. Arkeologlar, piktogramların diğer yerlerde bulunan Neolitik mağara resimlerine benzer kutsal sembolleri temsil ettiğini düşünüyorlar. Hayvan kabartmalarının yaban domuzları, tilkiler, eşekler, ceylanlar, boğalar, kuşlar (en belirgin olarak akbabalar), yılanlar, diğer sürüngenler, böcekler ve örümcekler içerdiği yorumlanmıştır. Bazı sütunlarda insan kolu sembolleri bulunurken, diğerlerinde ise peştamallar gösteriliyor gibi görünüyor. Bir sütun üzerinde yapılan son bir çalışma ve analiz, üzerindeki işaretlerin dünyanın en eski güneş takvimini temsil edebileceğini ve hatta bir kuyruklu yıldız çarpmasının anısına yapılmış olabileceğini öne sürüyor.
Ayrıca, çoğunlukla hayvanları ve bazı insanları tasvir eden küçük oyma taşlar da ortaya çıkarıldı.
Daha sonraki dönemlere ait yapılar, en eski yapılardan farklı olarak dikdörtgen şeklindeydi, ancak T şeklinde sütunlar içermeye devam ettiler ve odaların merkezinde birkaç uzun sütun yer alıyordu. Yapılardan biri, üzerinde oyulmuş, vahşi aslan figürleri bulunan iki merkezi sütun nedeniyle “aslan sütunlu bina” olarak adlandırılmıştır.
Göbekli Tepe arkeolojik alanı: dört anıtsal dairesel yapı ve bitişik dikdörtgen yapıların bulunduğu ana kazı alanı (Alman Arkeoloji Enstitüsü, fotoğraf E. Küçük). Metin ve görsel CC BY 4.0, Wikimedia Commons
Anıtsal sütunların bulunduğu Göbekli Tepe’nin dairesel çevresi. TaylanÖzgurUksal, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Merkezi kazı alanının geniş görünümü. Radosław Botev, CC BY 3.0 PL, Wikimedia Commons.
Yukarıda ve aşağıda: Göbekli Tepe’nin Güneydoğu Çukuru’nda (Ana Kazı Alanı) bulunan B Binası’nın detayları.
Yuvarlak bir zemin planına sahip olup yaklaşık 10 metre çapındadır. Dairesel duvarına yerleştirilmiş toplam yedi adet T şeklinde kireçtaşı sütun keşfedilmiştir. İki merkezi T sütunu ile birlikte bu binadaki monolitlerin toplam sayısı dokuza ulaşmaktadır. Ancak bina henüz tamamen kazılmadığı için daha fazla sütun bulunabilir. Binanın zemini, iki merkezi sütun arasındaki alanda birkaç metrekarelik bir alanda kazılmıştır. Bu binanın zemini kireç harcından (terrazzo zemin) yapılmıştır. İki merkezi sütunun içe bakan geniş kenarlarında gerçek boyutlu tilki tasvirleri (düşük kabartma) bulunmaktadır. MÖ 10.-9. binyıllara tarihlenmektedir. Dosseman, Resim ve metin CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
Göbekli Tepe’deki Akbaba Taşı. Akbaba Taşı’nın dünyanın ilk resim yazısı olduğu düşünülmektedir. Bir akbabanın kanadında bir insan başı ve dikili taşın altında başsız bir insan vücudu tasvir edilmiştir. Bu figürün etrafında turna ve akrep gibi çeşitli figürler bulunmaktadır. Sue Fleckney, Görsel ve metin CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons.
Taş Aletler
Göbekli Tepe’deki kazılar, çoğu Kuzey Levant’taki diğer yerleşim yerlerinde bulunan ve Çömlek Öncesi Neolitik döneme tarihlenen eserlere benzeyen, bol miktarda çakmaktaşı eser ortaya çıkarmıştır.
Sadece tam kazının ilk yılında (1963) çoğunluğu çakmaktaşından, birkaçı da obsidyenden olmak üzere 3.000’den fazla taş alet keşfedilmiştir. Bu eser topluluğu, çekirdekler, yongalar, kesiciler, bıçaklar, keskiler, kazıyıcılar ve mızrak uçları da dahil olmak üzere çeşitli alet türlerinden oluşmakta ve yerleşim yerindeki insan faaliyetlerine dair bilgiler sunmaktadır.
Özellikle dikkat çekici olan, D yapısının yakınında bir bina yapısı olarak tanımlanan 16 numaralı alan olarak adlandırılan yerleşim yerinin bir bölümündeki kazıların sonuçlarıdır. Bu alandan, kazıyıcılar, parlak nesneler, delici aletler ve birçok rötuşlanmış aletten oluşan yaklaşık 700 alet eseri bulunmuştur.
Gıda üretimi ve işleme faaliyetleri açısından önemli olan bu alanda 7000’den fazla öğütme taşı bulunmuştur. Toprakta bulunan fitolitlerden elde edilen kanıtlar, öğütme taşlarının tahıl işlemek için kullanıldığını göstermektedir. Arkeologlar henüz tahılların yabani mi yoksa ekili mi olduğu konusunda kesin bir sonuca varamamıştır.
Kaynak: https://vidan.org/
Göbekli Tepe: Stonehenge’den Altıbin Yıl Daha Eski Dünyanın İlk Tapınağı