İlk Gerçek Kıtaları Oluşturan Kayaların Kökenleri Ortaya Çıktı
İlk kıtalar yaklaşık 3,5 milyar yıl önce ortaya çıktı, ancak jeologlar ilk oluşum süreci konusunda net değiller. Yeni bir açıklama, bunların ortaya çıkışını, yakın zamanda evini yenileyen birine çok tanıdık gelebilecek, topluca granitoyid olarak adlandırılan üç tür iri taneli kayanın bir araya gelmesine bağlıyor.
Dünya soğuduktan ve okyanuslar oluştuktan sonra, sahip olduğu neredeyse tek şey buydu. Karalar, uzun zamandan beri aşınmış olan küçük volkanik adalarla sınırlıydı. Bununla birlikte, Batı Avustralya, Kuzey Kanada ve Grönland’da erken kıtaların parçalarının hayatta kaldığını biliyoruz. Bunlar yavaş yavaş genişleyerek bu yerlerin modern versiyonları haline gelirken, diğer kıtalar yüz milyonlarca – hatta milyarlarca – yıl sonra yetişti.
Bununla birlikte, ilk kabuğun oluştuğu süreç, özellikle de levha tektoniğinin işin içinde olup olmadığı konusunda jeologların kafasını karıştırmıştır. Neredeyse dört milyar yaşındaki herhangi bir kabuk, bu süre zarfında çok şey gördü ve bu da onun bireysel doğasını tanımlamayı zorlaştırdı. Kayaları taze olarak görebilseydik bile, magmanın püskürmesinden kristalleşmeye kadar olan süreç muhtemelen karmaşıktı ve geriye doğru izini sürmek zordu.
Bununla birlikte, British Columbia Üniversitesi’nden Dr. Matthijs Smit ve meslektaşları tam da bunu yaptıklarını iddia ediyorlar. Smit yaptığı açıklamada, “Değişimden etkilenmeyen ve orijinal magmadan gelen imzaları bozulmadan koruyan belirli bir dizi eser elementi takip ettik” dedi. Yazarlar, bazıları oldukça nadir bulunan bu elementlerin oranlarının, ne olduğunu çözmenin anahtarı olduğunu düşünüyorlar.
Orijinal kabuk üç tür kayadan oluşuyordu; tonalit, trondjemit ve granodiyorit, topluca TTG olarak bilinir. TTG üzerine yapılan önceki çalışmalarda bir ya da birkaç yerden alınan örnekler incelenmişti, ancak Smit ve meslektaşları ortak noktaları bulmak ve geri kalanları göz ardı etmek için dünya çapında toplanan malzemeleri analiz etti.
Smit, “Bu elementler, TTG magmalarının geçirdiği kimyasal değişikliklere bakmamızı ve eriyik bileşimlerini ilk durumlarına ve kaynaklarına kadar izlememizi sağladı” diye ekledi. Kaynağın muhtemelen magnezyum ve demir açısından zengin magmanın yavaş soğumasıyla oluşan bir tür kaya olan gabro olduğundan şüpheleniyor.
Yazarların önerdiği süreç, kıtaların omurgası haline gelen daha eski kısımlarının bileşimini açıklayacaktır.
Smit, “Tüm bu kayaçlar – ve özellikle bunların birleşimi – sunduğumuz modelle açıklanabilir” dedi. “Bizimki, TTG’lerin ve TTG’lerin tipik olarak ilişkili olduğu daha genç kayaların, muhtemelen okyanus platolarına benzeyen öncül kabuğun yavaş gömülmesi, kalınlaşması ve erimesinden kaynaklandığı basit bir modeldir. Kıtasal kabuk bu şekilde gelişmeye mahkumdu, çünkü daha fazla gömülmeye devam etti ve tabanındaki kayaların erimekten başka seçeneği yoktu. Bunu yaparken, kıtasal hayatta kalma ve büyüme için kazanan bir reçete olduğunu kanıtlayan TTG’leri oluşturdular.” Yukarıdaki tüm malzemenin altında sıcaklıklar muhtemelen 1.600° C’yi (2.900° F) aşmıştır.
Model incelemeye dayanırsa, jeologlar için bir sorunu çözecektir. Önceki modeller TTG’lerin levha tektoniği başladıktan sonra ilk dalma-batma bölgelerinde oluştuğunu öne sürüyordu. Bununla birlikte, levha tektoniğinin kökeninin zamanlaması konusunda belirsizlik vardır ve ilk kıtalardan daha genç olduğuna dair bazı şüpheler bariz bir sorun teşkil etmektedir.
Smit, “Hangisinin önce geldiğine dair her zaman bir ‘tavuk-yumurta’ sorusu olmuştur – yeni kıtasal kabuk oluşturmak için TTG magmatizmasının plaka tektoniğinin başlangıcı” dedi. “Bunların aslında doğrudan ilişkili olmayabileceğini gösteriyoruz. Kaynak kaya türünün tanınması bu sıçramayı mümkün kılıyor ve aynı zamanda meteor çarpması gibi diğer mekanizmaların ilk gerçek kıtaların büyümesini açıklama ihtiyacını ortadan kaldırıyor.”
TTG kabuğu şu anda Dünya’nın sadece küçük bir bölümünü oluşturuyor – ancak bu ve ilgili biraz daha genç kayalar, özellikle Kuzey Amerika’nın hala büyük bir bölümünü oluşturuyor. Bazı insanlar bundan hoşlanıyor.
Dr. Smit, “Tuhaf bir şekilde, birçok insan bu tür kayaları mutfak tezgahı olarak kullanıyor” dedi. “Bir bakıma, birçok insan akşam yemeklerini modern kıtalarımızın oluşumundan sorumlu olan kaya türü üzerinde hazırlıyor.”
Bu iyi bir şey olmayabilir. Granit mutfak eşyalarının kullanımı güvenli olsa da, işlenmiş taşların kesilmesiyle bağlantılı çok sayıda ölüm vakası, mobilya yapmak için granit kesmenin de sağlık açısından risk oluşturabileceğini gösteren araştırmalara yol açmıştır. Bazen eski şeyleri yerinde bırakmak en iyisidir.
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber
Amasia ve Aurica: Dünya’nın Geleceğinin Olası Süper Kıtaları