Harvard’dan Yeni Keşif: Samanyolu’da Dalga Dalga Geziyor
Etrafımızdaki görünüşte değişmeyen yıldızlar denizine bakarken, Samanyolu galaksisini sabit ve durağan olarak düşünmek cazip geliyor.
Galaksimizin hareket ettiği zaman ölçekleri genellikle insan deneyimine meydan okurken, gerçekte hareket ediyor.
Bu dinamik süreçleri gözlemlemek kolay değildir. Birkaç yıl önce bilim insanları, Samanyolu’nun spiral kollarından birinde, Güneş Sistemi’nden sadece 500 ışık yılı uzaklıkta, yaklaşık 9.000 ışık yılı uzunluğunda dalga şeklinde devasa bir yapı keşfettiler.
Radcliffe Dalgası olarak adlandırılan bu yıldız oluşturan gaz dalgacığı, başlı başına dikkate değer bir keşiftir ve hakkında hala bilmediğimiz çok şey var. Ancak Harvard Üniversitesi’nden astrofizikçi Ralf Konietzka liderliğindeki bir bilim ekibi bir şey öğrendi: Samanyolu’ndaki birçok nesne gibi Radcliffe Dalgası da hareket halindedir.
Ve bu sadece galaktik merkez etrafında bir yörünge hareketi değildir. Radcliffe Dalgası, periyodik hareket eden bir dalga olarak salınım yapar.
Konietzka, “Radcliffe Dalgası boyunca gaz bulutlarında doğan bebek yıldızların hareketini izleyerek, Radcliffe Dalgası’nın gerçekten dalgalandığını göstermek için doğum gazlarının hareketini izleyebiliriz” diye açıklıyor.
Samanyolu’nun üç boyutlu özelliklerine ilişkin anlayışımız, son yıllarda önemli ölçüde Gaia olarak bilinen bir proje sayesinde gelişti.
Gaia, Dünya’nın Güneş etrafındaki yörüngesini paylaşan ve birkaç yıldır Samanyolu’nu dikkatle haritalayan bir uzay aracıdır. Yıldızların konumlarını üç boyutlu olarak yüksek hassasiyetle ölçmek için paralaks kullanır. Ancak bu yetmez, aynı zamanda uygun hareketleri ve hızları gibi özellikleri de ölçer.
Bu, yıldızların konumları, hareket yönleri ve ne kadar hızlı hareket ettikleri de dahil olmak üzere Samanyolu’nun bugüne kadar en doğru haritasına sahip olduğumuz anlamına gelir. Bilim insanları, bu verileri 2018’de Radcliffe Dalgası’nı keşfetmek için kullandılar ve yapının 3 boyutlu bir haritasını oluşturduktan sonra bulgularını 2020’de yayınladılar.
O zamanlar bu yapıyı daha ayrıntılı olarak anlamak için yeterli bilgi yoktu, ancak daha sonra yayınlanan ek Gaia verileri hayati bilgiler sağladı. Bu sayede araştırmacılar, Radcliffe Dalgası’nı oluşturan yıldız oluşum malzemesine gömülü bebek yıldız kümelerine konum ve hareket atayabildiler.
Bilgilerden yola çıkan araştırmacılar, yapının gerçekten de Samanyolu boyunca dolanan dev bir kozmik yılan gibi dalgalı olduğunu buldular. Ekibin hesaplamaları, bu hareketin galaksideki normal madde tarafından üretilen yerçekiminden etkilenebileceğini ortaya koyuyor; bunu açıklamak için karanlık maddenin haritasını çıkarmaya gerek yok.
Ekibin ölçümleri, Samanyolu’nun içinde bulunduğu uzay kabarcığını neredeyse temizleyen süpernovanın Radcliffe Dalgası içindeki bir yıldız kümesinde doğduğunu bile gösteriyor.
Ancak, doğal olarak, yanıtlanması gereken çok daha fazla soru var. Bu dalga neden oluştu? Ve neden olduğu gibi hareket ediyor? Ve bunlardan kaç tane var – Samanyolu henüz keşfedilmemiş sinüzoidal dalgalı gaz düzenlemeleriyle mi örülü?
Harvard Üniversitesi’nden gökbilimci Alyssa Goodman, “Asıl soru, gördüğümüz dalgalanmaya yol açan yer değiştirmeye neyin neden olduğu?” diyor. “Ve bu galaksinin her yerinde oluyor mu? Tüm galaksilerde mi? Ara sıra mı oluyor? Her zaman mı oluyor?”
Araştırmacılara göre teoriler süpernova patlamalarından, uydu galaksilerle yerçekimsel etkileşimlere ve diğer büyük galaksilerle karşılaşmalara kadar uzanıyor.
Samanyolu’nun geçmişte çok sayıda başka galaksiyle birleştiğini ve şu anda başka bir çarpışmadan geçiyor gibi göründüğünü biliyoruz. Geçen yıl yapılan bir araştırma, karanlık maddenin galaksinin genel yapısı üzerinde oldukça dramatik bir etkiye sahip olabileceğini ortaya koydu. Oyunda olabilecek birçok faktör var.
Araştırmacılar, “Yıldızlar, toz ve gaz üzerinde yapılacak derin ve geniş araştırmalar muhtemelen daha fazla dalga benzeri yapıyı ortaya çıkaracaktır” diyor ve ekliyor: “Bunların hareketlerinin ölçümleri, galaksilerin yıldız oluşum geçmişleri ve yerçekimi potansiyelleri hakkında bilgi vermelidir.”
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Harvard’dan Yeni Keşif: Samanyolu’da Dalga Dalga Geziyor
Evrenin Açgözlü Canavarı: J0529-4351 Kara Deliği Her Gün Bir Güneşi Nasıl Yiyor?