Evrenin Açgözlü Canavarı: J0529-4351 Kara Deliği Her Gün Bir Güneşi Nasıl Yiyor?
Eğer doyumsuz bir iştahınız olduğunu düşünüyorsanız, yeni keşfedilen süper kütleli bir kara deliğin yanında hiçbir şeyiniz yok demektir.
J0529-4351 adlı bir kuasar galaksisinin merkezindeki kara delik, o kadar çok madde yutuyor ki zaten 17 milyar Güneş kütlesinde olan kara deliğe günde yaklaşık bir Güneş değerinde gaz ve toz yutturuyor.
Avustralya Ulusal Üniversitesi’nden Christian Wolf liderliğindeki bir gökbilimci ekibi, bunun şimdiye kadar tespit edilen en aç kara delik olduğunu ve o kadar hızlı büyüdüğünü söylüyor ki, pratikte ne kadar malzeme biriktirebileceğinin maksimum sınırında.
Süper kütleli kara deliklerin ölçeğin en uç noktasında nasıl büyüdüğünü ve geliştiğini anlamak için büyüleyici bir laboratuvarı temsil ediyor. Ama aynı zamanda gerçekten müthiş bir şey.
Süper kütleli kara delikler akıllara durgunluk veren bir önerme. Bunlar Güneş’in kütlesinin milyonlarca ila milyarlarca katı büyüklüğünde kara deliklerdir ve genellikle galaksilerin merkezlerinde, her şeyin etrafında döndüğü dev yerçekimi bloğunda bulunurlar.
Mesele şu ki, bilim insanları nasıl bu hale geldiklerini gerçekten bilmiyorlar. Çok daha küçük kara delikler – birkaç on güneş kütlesinde olanlar – öldüklerinde büyük yıldızların çekirdeklerinin doğrudan çökmesiyle oluşurlar ve diğer yıldız kütleli kara deliklerle çarpışarak büyüyebilirler.
Ancak süper kütleli kara delikler, açıkçası, bu oluşum kanalının verimli olabilmesi için çok büyüktür, özellikle de Evren’in tarihinin erken dönemlerinde.
Başka teorik oluşum kanalları da var, ancak süper kütleli kara deliklerin nasıl bu kadar çirkinleştiğini daha iyi anlayabilmemizin bir yolu, büyümekte olanları aramak ve onları incelemektir. J0529-4351 gibi kuasarlar burada devreye giriyor. Bunlar açgözlülükle beslenen merkezi kara deliklere sahip galaksilerdir.
Kara delik, kara deliğin etrafında dönen ve tıpkı bir giderden akan su gibi onu besleyen devasa, çalkantılı, dönen bir madde kütlesinin merkezinde yer alır.
Yoğun sürtünme ve yerçekimi bu maddenin milyarlarca hatta trilyonlarca dereceye kadar ısınmasına neden olur ve spektrum boyunca ışık saçarak uzayda parlar. Gökbilimciler bu ışığı inceleyebilir, içindeki kara deliğin özelliklerini çözmek için onu parçalara ayırabilirler.
J0529-4351, Büyük Patlama’dan yaklaşık 1,5 milyar yıl sonra Kozmik Öğlen’de bulunan bir kuasardır. Bu, Evren tarihinin çok erken bir dönemidir – ışığı bize ulaşmak için 12 milyar yıldan fazla yol kat etmiştir – bu da Güneş’in kütlesinin 17 ila 19 milyar katı olan devasa kütlesini (şimdiye kadar görülen en büyük kütle değil, ama kesinlikle oraya yaklaşıyor) anlamayı zorlaştırıyor.
Bununla birlikte, kara deliğin madde tüketme hızı, devasa boyutuna biraz ışık tutabilir. Wolf ve ekibi kara deliğin yılda yaklaşık 370 güneş kütlesi oranında büyüdüğünü hesapladı. Bu, her gün kara deliğin üzerine düşen Güneş kütlesinden biraz daha fazla.
Kara deliğin kütlesi göz önüne alındığında, bu Eddington sınırı olarak bilinen bir sınıra çok yakın. Bu, bir kara deliğin beslenebileceği maksimum kararlı hızdır. Bir kara delik kısa süreliğine süper Eddington birikimine maruz kalabilir, ancak bu oranlarda malzeme o kadar güçlü parlamaya başlar ki radyasyon basıncı kara deliğin etrafındaki malzemeyi yerçekimsel erişimin dışına çıkana kadar iter.
Bu da J0529-4351’e güç veren kara deliğin olabildiğince hızlı büyüdüğü anlamına geliyor. Aslında pek çok kuasar, Eddington yığılmasına yakın kara deliklere ev sahipliği yapıyor gibi görünmektedir; ancak J0529-4351 bu konuda başı çekmektedir. Bugüne kadar gördüğümüz en parlak ve en açgözlü süper kütleli kara delik.
“Araştırmacılar, “Parlaklık ve muhtemel büyüme oranı açısından J0529-4351 bilinen en uç kuasar” diye yazıyor.
J0529-4351 hakkında henüz anlamadığımız çok şey var. Devasa birikim mekanizmaları henüz bilinmiyor; Şili’deki Atacama Large Millimeter/Submillimeter Array kullanılarak yapılacak daha yakından bir bakış, gazın galakside nasıl hareket ettiğini ve galaksinin nasıl döndüğünü ortaya çıkarabilir. Ekip ayrıca uzay ve zamanın uzak noktalarında gizlenen diğer aşırı kuasarları da bulmayı umuyor.
Bu nesnelerin böylesine uç örnekleri nadir olsa da Wolf ve meslektaşları geniş ve harika evrende keşfedilmeyi bekleyen daha çok nesne olduğuna inanıyor.”
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Evrenin Açgözlü Canavarı: J0529-4351 Kara Deliği Her Gün Bir Güneşi Nasıl Yiyor?
Dokuzuncu Gezegen Nerede? Araştırmacılar Güneş Sistemi’nin Son Sırrını Çözmeye Yaklaşıyor
Dokuzuncu Gezegen Nerede? Araştırmacılar Güneş Sistemi’nin Son Sırrını Çözmeye Yaklaşıyor
Evrenin Açgözlü Canavarı: J0529-4351 Kara Deliği Her Gün Bir Güneşi Nasıl Yiyor?