Dinozor-Kuş “Kayıp Halka” ve Bilimin En Büyük Aldatmacalarından Biri
Fosil, kuşların dinozorlardan evrimleştiğinin zor bulunan bir kanıtı olarak müjdelendi. Ne yazık ki sahteydi.
Günümüz kuşlarının yaklaşık otuz yıl önce tüylü dinozorlardan evrimleştiğini kanıtlayan “kayıp evrimsel halka” olarak müjdelenen Archaeoraptor liaoningensis fosili, dünyanın evrime bakışını değiştireceği düşünülen bir keşifti.
Ortaya çıkarıldığında bu adı alan fosil, bir kuş ile theropod ya da iki ayaklı dinozorun birleşimi gibi görünüyordu. Yayımlandığında, hindi büyüklüğündeki fosil, “dinozorları kuşlara bağlayan karmaşık zincirde eksik bir halka” olarak tanımlandı ve “dinozorların kuşa dönüştüğü paleontolojik anı” yakaladığı belirtildi.
Chris Sloan tarafından kaleme alınan makale, fosil levhanın bir fotoğrafıyla birlikte yayımlandı. Fotoğrafın alt yazısında fosile ilk kez bir isim verilmişti. Ancak bunların hepsi sahteydi.
Bilim camiasından gelen tepkiler üzerine National Geographic, Archaeoraptor fosilinin aslında birbirine yapıştırılmış iki ayrı fosil olduğunu ortaya çıkaran bir araştırma yaptı.
2001 yılında paleontolog Timothy Rowe, Nature dergisinde bilgisayarlı tomografi (CT) aracılığıyla “ne yazık ki, en az iki önemli yeni örneğin parçaları sahteciliğin daha yüksek ticari değeri lehine birleştirildi ve her ikisi de neredeyse bilim için kayboldu” şeklinde bir araştırma yayınladı.
Rowe, yeni Archaeoraptor adının bilimsel olarak meşru göründüğünü, ancak “sahte bir hayvana atıfta bulunduğunu” söyledi. Daha sonra anlaşıldığı üzere “kasıtlı sahtecilik” Çin’den ABD’ye kaçırılmış ve o dönemde ticari piyasada 80.000 dolara, 2024 yılında ise yaklaşık 150.000 dolara satılmıştır.
“Dinozorlar ve kuşlar arasındaki bağlantıya dair yeni ve ikna edici kanıtlar”
Rowe 1990’ları, bilim camiasının kuşların atalarının dinozorlardan gelip gelmediğini yeniden incelediği bir dönem olarak tanımlıyor. Bunu takiben National Geographic Society 15 Ekim 1999’da Archaeoraptor’un keşfedildiğini ve yorumlandığını duyurdu.
IFLScience, fosilin keşfini duyuran basın bülteninin arşivlenmiş bir versiyonunu buldu; bültende fosilin, kuş benzeri diğer iki dinozorun keşfiyle birlikte, “dinozorlar ve kuşlar arasındaki bağlantıya ve tüylerin et yiyen dinozorlar, hatta belki de Tyrannosaurus rex arasında yaygın olduğu inancına dair yeni ve ikna edici kanıtlar” sağladığı belirtiliyordu.
IFLScience makalenin bir kopyası için National Geographic ile temasa geçti, ancak talebimiz cevapsız kaldı. Ancak Rowe, haber merkezimize makalenin bir bölümünün kopyasını gönderdi:
İlkel bir kuşun kollarına ve bir dinozorun kuyruğuna sahip olan ve Çin’in Liaoning Eyaleti’nde bulunan bu canlı, dinozorları kuşlara bağlayan karmaşık zincirdeki gerçek bir kayıp halka. National Geographic tarafından finanse edilen bilim insanları Archaeoraptor liaoningensis adı verilen hayvanı ultraviyole ışık altında (yukarıda) inceledi ve hayvanın kayalar tarafından gizlenen kısımlarını görüntülemek için CT taramaları kullandı…
Örneği inceleyen Stephen Czerkas, yeni hayvanı yeniden yapılandırdı… Czerkas, “Bu fosil belki de Archaeopteryx’ten bu yana tekliflerin aslında belirli etobur dinozor türlerinden evrimleştiğine dair en iyi kanıt” dedi.
Sözde “diğer araştırmaların zararına kuş-dinozor tartışması”
Chicago’daki Field Doğa Tarihi Müzesi’nde fosil sürüngenler küratör yardımcısı olarak da görev yapan paleontolog Jingmai O’Connor, IFLScience’a yaptığı açıklamada, bu konunun özünde “National Geographic’in kuşlar ve dinozorlar arasındaki ‘kayıp halka’ olduğuna inandıkları şeyi hakemli kanıt olmadan yayınlamasının” yattığını söyledi.
National Geographic, hakemli bir dergide yayınlanmadan önce sözde yeni bir tür için ilk kez bilimsel bir isim sunmuştu.
Ünlü ornitolog ve Smithsonian Enstitüsü Ulusal Doğa Tarihi Müzesi’nin eski kuş küratörü Storrs Olson, National Geographic’e bir mektup yazarak makaleyi “sansasyonel, asılsız, magazin gazeteciliği yapmak için tüm zamanların en düşük seviyesi” olarak nitelendirdi. (Smithsonian, IFLScience’a Olson’ın 2021 yılında öldüğünü doğruladı).
Smithsonian bülteni Backbone’un Nisan 2000 sayısında Olson, Archaeoraptor’u “diğer araştırmalara zarar veren bir kuş-dinozor tartışması” olarak nitelendirmiştir.
Archaeorapter, tanımlanan her hayvanın “benzersiz ve evrensel olarak kabul edilmiş bir bilimsel adı” olmasını sağlayan Uluslararası Zoolojik Adlandırma Komisyonu’nda yer almamaktadır. Bu isim daha önce yayınlanmamıştı ve bilimsel isimlendirmede sadece “yazarı Sloan olan” National Geographic makalesi ile biliniyordu. Olson, makalenin okuyucularını “karşıt görüşlerin var olduğu” konusunda bilgilendirmediğini yazdı.
“Parçalanmış bir Oreo kurabiyesine” benzeyecek şekilde parçalanmış fosilleşmiş bir levha
Ekim 2000’de National Geographic, fosilin bir kompozit olduğu sonucuna varan Amerikalı gazeteci Lewis Simons tarafından yapılan bir araştırmanın sonuçlarını yayınladı.
Simons’a göre, adı açıklanmayan bir çiftçi 1997 yılının Temmuz ayında Çin’in kuzeydoğusundaki Liaoning Eyaleti, Xiasanjiazi’de bir şist çukurunu kazarken “yaklaşık bir ayak karelik ince, devetüyü renginde bir levha çıkarmıştır”. Kayıtlara geçmesi açısından, Simons sözde çiftçiyle hiç tanışmamış ve raporunu köylülerin tanıklıklarına dayandırmıştır.
İlk keşiflerinde, çiftçi “olağanüstü” olarak tanımlanan bir fosil örneği buldu, çünkü “bir kuşa ait olduğu anlaşılan fosilleşmiş kemikler, tüylerden oluşan zayıf bir aura ve küçük dişlerle kaplı bir gaga” içeriyordu. Çiftçi kazma ve kürekle kazarken, levhayı “parçalanmış bir Oreo kurabiyesine” benzeyecek şekilde parçaladı.
Kazmaya devam eden çiftçi, “birkaç metre ötede, içinde sert ve yaklaşık bir tığ iğnesi büyüklüğünde bir kuyruk, bir kafatası, bir ayak ve diğer bazı parçalar bulunan” daha küçük bir levha daha ortaya çıkardı.
Simons, “Günün bulgularından memnun olan çiftçi parçaları topladı, aletlerini omuzladı ve kırmızı toprak tarlalar boyunca küçük tuğla evine doğru iki mil kadar yürüdü” diye yazdı.
“Ev yapımı bir macun kullanarak, kuyruk levhasını kuş benzeri gövdenin alt kısmına yapıştırdı. Vücudun kendisinden aldığı karşı levha parçalarıyla – ve muhtemelen zaman içinde sakladığı diğer artıklarla – eksik bacakları ve ayakları yapıştırdı. Fosil meraklılarının, paleontologların aksine, bir araya getirilmiş ve sergilenmeye uygun örnekleri tercih ettiğinin farkında olan çiftçi, temel pazar ekonomisini takip ediyordu.”
Simons, çiftçinin yeni bir tür oluşturduğunu bilip bilmediğinin ya da sadece “birbirine ait olduğunu düşündüğü parçaları yapıştırıp yapıştırmadığının” net olmadığını da sözlerine ekledi. Her iki durumda da Archaeoraptor kaçırılıp ABD’ye götürüldü ve o dönemde 80.000 dolara satıldı.
İsmi kasıtlı olarak saklanan bir satıcı, fosili 1998 yılında çiftçiden satın aldı. Ertesi yıl, Utah’ta kâr amacı gütmeyen bir dinozor müzesinin müdürü olan Stephen A. Czerkas, fosile “Tuscon’daki çarşı tarzı bir mücevher ve mineral sergisinde” rastladı.
Bir kimera fosilini “daha prezentabl” hale getirmek
Rowe ve ekibi, yüksek çözünürlüklü X-ray CT kullanarak Archaeoraptor örneğinin üç katman halinde inşa edilmiş ve birbirine derzlenmiş en az iki türden oluştuğunu doğruladı.
Destek için tek, kırılmamış bir şeyl tabakası kullanıldı. İlk katman, bazıları kemik içeren ve “eklemli bir kuş iskeletine” işaret eden 88 ayrı parçadan oluşan heterojen bir mozaik içeriyordu. İkinci aşama, iskeletin arka yarısı boyunca “tamamlamak” için kemik içeren 26 parça içeriyordu.
Üçüncü aşama ise, muhtemelen kimera iskeletini sağlamlaştırmak ve “daha gösterişli” hale getirmek için eklenen, kemikten yapılmamış ya da ilk iki kemik grubuyla doğal olarak ilişkilendirilemeyecek 39 şimin yerleştirilmesini içeriyordu.
Nature dergisinde yayınlanan çalışmaya göre, 2002 yılında araştırmacılar Archaeoraptor’un Yanornis olarak bilinen ilkel bir “balık yiyen kuş” ve Dromaeosaur olarak bilinen küçük, kanatlı bir raptor fosillerini içeren “kuş ve dromaeosaur parçalarından oluşan bir chimaera” olduğunu kabul ettiler.
Örneklerin etik bir şekilde toplandığını doğrulamak için “sürekli büyüyen bir araç seti”
“Archaeoraptor örneğinde, kuyruk ve bacaklar onu daha eksiksiz hale getirmek için eklenmişti ve bu daha fazla eksiksizlik ticari pazarda daha yüksek bir fiyata hükmediyordu” diyen Rowe, bu parasal etkinin fosil çıkaranların bilimsel mi yoksa ticari değer için mi çalıştıkları sorusunu akla getirdiğini belirtiyor.
O’Connor, bu durumun, fosillerin etik kurallar çerçevesinde ithal ve ihraç edilmesini inceleyen daha büyük bir sorun teşkil ettiğini belirtiyor.
Birçok kurum, personelinin yasal olarak toplanmamış veya menşe ülkelerinden gönderilmemiş örnekleri kabul etmesini yasaklıyor. Ancak Simons’ın Archaeoraptor’un kökenine ilişkin araştırmasına göre, fosil etik olmayan yollarla elde edilmiş gibi görünüyor.
Rowe, bu nedenlerle “bilim insanlarının genellikle ticari pazara tepeden baktığını” da sözlerine ekledi. Fosillerin çoğu ülkede yasadışı olarak toplanmasını ve diğerlerinden kaçırılmasını önlemek için uluslararası koruyucu önlemler mevcuttur. Ancak bu korumalar ülkeden ülkeye değişmektedir.
Bununla mücadele etmek için Rowe, bir şeyin gerçek olup olmadığını veya etik koşullar altında toplanıp toplanmadığını belirlemenin “sürekli büyüyen bir araç setine” atıfta bulunuyor. Araştırmacıların bugün de geliştirmeye devam ettiği çıkarma, hazırlama ve onarma standartları var.
Rowe, “Öğrencilerle birlikte yapmaya çalıştığımız ve kendi başımıza farkına vardığımız şeylerden biri, fosillerin insan eline geçtikten sonra nasıl muamele gördüklerine dair çok çeşitli bir tarihin olduğudur” dedi.
Dolayısıyla, bazıları Archaeoraptor sahteciliğinin bilimsel süreci geçersiz kıldığını savunurken, diğerleri bunun düzeltilmesinin akran denetimini güçlendirdiğini öne sürüyor. Archaeoraptor’la ilgili olarak, bilim camiası korkunç bir hatayı düzeltmek için devreye girdi.
O’Connor, bir sahteyi bulmak için pek çok araç olduğunu, ancak sadece dikkatli olmanın ve gözlem gücünü kullanmanın “genellikle işe yarayacağını” belirtiyor.
“Sahteler o kadar yaygın değildir ve genellikle o kadar da iyi yapılmamıştır. Tecrübe ile bugünlerde bunları tespit etmek oldukça kolay. Benim deneyimlerime göre tuhaflıklar göze çarpıyor,” diyor O’Connor.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Dinozor-Kuş “Kayıp Halka” ve Bilimin En Büyük Aldatmacalarından Biri
/Dinozor-Kuş “Kayıp Halka” ve Bilimin En Büyük Aldatmacalarından Biri/