Denizlerin Derinliğindeki En Antik Sır: Tarihin İlk Gemi Batığı Ticaret Haritasını Nasıl Değiştirecek?
Dünyanın en eski gemi enkazından kalma kavanozlar hâlâ görünür kalıntılar barındırıyor ve Akdenizli tüccarların yaklaşık 4.500 yıl önce ne taşıdıklarını belirleme şansı sunuyor.
Arkeologlardan oluşan ekibimiz, Türkiye açıklarındaki bir gemi batığının dünyadaki en eski gemi batığı olduğuna inanıyor.
Gemiden geriye çok az şey kaldı ama benim de parçası olduğum bir araştırma ekibi, çanak çömlek kapları da dahil olmak üzere kargosundan elde edilen ipuçlarına dayanarak enkazın tarihini geçici olarak MÖ 2700-2400 civarına tarihledi.
Bu yaklaşık 4.500 yıl önceydi. Bu keşiften önce dünyanın en eski gemi batığı, Yunanistan’ın Dokos sahili açıklarında yaklaşık 4.200 yıl öncesine ait olduğu düşünülen bir batıktı.
Sonuçları iyileştirmek için yapılması gereken çok iş var ve sonuçları özetleyen bir makale henüz hakemli bir dergide yayınlanmadı. Ancak bu keşif, Erken Tunç Çağı’ndaki antik Akdeniz bağlantılarına dair anlayışımızı değiştirebilir.
Bugün bildiğimiz geniş ticaret yollarının temelleri burada ve belki de daha öncesinde yatıyor.
İpuçları aranıyor
Antalya Akdeniz Üniversitesi’nden Doçent Hakan Öniz, onlarca yıldır bu kıyı şeridinde antik gemi batıklarını kazarak çalışıyor.
Yerel denizcilerden aldığı ipuçlarından yola çıkan Öniz, 2024 yılında Türkiye’de Antalya’nın batısındaki Kekova açıklarında sığ sularda bir gemi batığı buldu. Bu yılın başlarında benimle temasa geçti ve bu batıkta bulunan çanak çömleklerden bazılarının tarihlenmesine yardım edip edemeyeceğimi sordu.
Çöl alanlarında uzmanlaşmış bir arkeolog olarak bu eşsiz bir deneyimdi. Yeni teknoloji, suyla dolu kazı yöntemleri ve zahmetli koruma teknikleri yeni normaldi. Ancak hayatta her zaman yeni beceriler öğrenmeye yer vardır.
Su altında kalması nedeniyle gemide artık görülecek hiçbir şey yok. Ancak araştırma ekibi geminin ve kargosunun tarihinin MÖ 2700-2400 civarına ait olduğunu tahmin ediyor. Ancak kesin tarihleme halen değerlendirilmektedir. Bu ilk tespitin her iki tarafında da daha erken veya daha geç tarihler olması da mümkündür.
Antik ticaretin zaman kapsülü
Bu keşif, yaklaşık 4.500 yıl önceki ilk ticaret ağlarına dair anlayışımızı yeniden yazmayı vaat ediyor.
Gemi, daha geniş Doğu Akdeniz’deki ağlar, ticaret ve emtia alışverişi hikayesinde “eksik bir parça”. Bu çağ Giza Piramit Çağı’nı ve onun güçlü firavunlarını içerir.
Denizin altında kalan ise antik ticarete ait bir zaman kapsülüdür.
Türkiye açıklarındaki bir gemi enkazından çıkarılan antik çanak çömlekler, Tunç Çağı deniz ticareti hakkında şaşırtıcı ayrıntıları ortaya çıkarabilir. Kredi bilgileri: Hakan Öniz
Yönü bilinmemekle birlikte teknenin Türkiye’nin güney kıyısı boyunca ilerlediği anlaşılıyor.
Şu anda iki ada arasındaki deniz yatağında duran geminin muhtemelen fırtına sırasında rüzgarsız sulara sığındığı anlaşılıyor. Gemileri kayalara çarptığında denizcilerin -muhtemelen Levant bölgesinden gelen kıyı halkının- dehşeti hayal edilebilir.
Geminin keresteleri uzun zaman önce yok olurken, değerli kargosunun kalıntıları Kekova sahilindeki kayalık yamaçta kaldı.
Dalgıçlar son dört ay boyunca, kayalık su altı yamacına yapışan midyelerden çanak çömleğini çıkarmaya çalıştı.
Çömlekçiliğe daha yakından bakış
Çömlekçilik plastik gibidir: asla kaybolmaz ve sadece giderek daha küçük parçalara ayrılır.
Ancak mütevazi çömlek kapları geçmişe dair pek çok ipucu barındırıyor.
Bu durumda kargo, bir zamanlar Doğu Akdeniz bölgelerinden gelen ürünleri içeren büyük seramik depolama kaplarını veya amforaları içeriyordu.
Çömlekler, iki kulplu, büyük, oval, düz tabanlı kavanozlardı; birçoğunda kavanozun en geniş kısmı etrafında yükseltilmiş yatay bir kil “kemer” bulunuyordu.
Bu gemiler sayesinde pek çok bilgiye ulaşmak mümkündü. Buna kavanozların muhtemel menşei ve bölge genelinde değiş tokuş edilen içerik de dahildir.
Daha da önemlisi çömleklerin şekli ve üretim tekniği kargonun tarihini belirlememize yardımcı oluyor. Buna ek olarak diğer çanak çömleklerin tarihi ve geminin kendisi de dahildir.
Daha büyük resim
Daha sonraki dönemlerle karşılaştırıldığında, üçüncü binyılda (MÖ 3000-2000) Doğu Akdeniz’deki ticaret ve takas yeterince anlaşılmamıştır.
O dönemdeki deniz yolculukları Mısır metinlerinden, çömlek kaplarından ve antik mezarlardaki hammaddelerden bilinmektedir.
Bu geminin kayalara çarptığı sıralarda eski Mısırlılar, Lübnan’daki Byblos limanı üzerinden Doğu Akdeniz’de ticaret yapıyorlardı.
Mısır’da bulunmayan sedir, kalay/kurşun, yağlar, ağaç reçineleri, lapis lazuli ve gümüş gibi mallar Mısır devleti tarafından ithal ediliyordu.
Son bilimsel araştırmalar da gümüşün M.Ö. 2600 yıllarında Mısır devleti tarafından ele geçirildiğini ortaya koyuyor. Analizler, bu gümüşün modern Atina’nın doğusundaki Lavrion madenlerinden elde edildiğini gösterdi.
Bu yolculuğu Mısır gemilerinin yapması pek mümkün olmasa da, Kekova gemisi gibi tekneler bu rotayı genişletilmiş uluslararası deniz ağının bir parçası olarak kullanmış olabilir.
Peki kavanozların içinde ne vardı? Dikkat çekici bir şekilde, hala çıplak gözle görülebilen kalıntılar mevcuttu. Yine bilimsel analizler bekleniyor ancak Mısır metinlerinde adı geçen ürünlerden bazıları, muhtemelen zeytinyağı, şarap veya ağaç reçinesi olabilir.
Gemi, çanak çömleklerini yolculukları sırasında çeşitli limanlardan almış olabilir. Araştırmanın bu aşamasındaki en iyi değerlendirmemiz, bazı “kuşaklı” kavanozların (veya bunları yapmak için kullanılan killerin) Orta Ürdün Vadisi’nden gelmiş olabileceğidir.
Türkiye’nin güney kıyıları antik gemi enkazlarıyla doludur. Deniz arkeolojisi nispeten yeni bir olgu olsa da dünyanın en ünlü batıklarından bazıları burada keşfedildi. Bu suların başka ne sırları olduğunu kim bilebilir?
Kaynak: https://scitechdaily.com
Türkiye Sularındaki 3300 Yıllık Batık Gemi, Şaşırtıcı Bulguyu Açığa Çıkardı