Büyük İskender Tarafından Kurulan Kayıp Şehrin Yeri Doğrulandı – Dicle İskenderiyesi Nerede ve Neden Kayboldu?
Büyük İskender’in kurduğu kayıp şehir efsanesi, artık bir söylenti değil. Yapılan bilimsel çalışmalar, MÖ dördüncü yüzyılda Dicle Nehri üzerinde inşa edilen ve “Dicle İskenderiyesi” olarak bilinen dev metropolün yerini kesin biçimde ortaya koydu.
Peki bu şehir neden yüzyıllar boyunca görünmez kaldı?
Nasıl oldu da Antik Çağ’ın en büyük ticaret merkezlerinden biri tarihin sisleri arasında kayboldu?
Büyük İskender’in Kayıp Şehri Dicle İskenderiyesi Nasıl Ortaya Çıkarıldı?
Günümüz güney Irak’ında, İran sınırına yaklaşık on beş kilometre mesafede uzanan düzlükte devasa bir gölge yükselir. Yüzyıllar boyunca yalnızca havadan fark edilebilen, kilometrelerce uzunlukta ve sekiz metreye ulaşan sur kalıntıları, aslında dev bir gerçeği gizliyordu.
Bu alan, yerel halk tarafından Jebel Khayyaber olarak bilinir. Ancak bilim dünyası için burası, Büyük İskender’in MÖ 324 civarında kurduğu Dicle İskenderiyesi’nin kalıntılarıdır.
Üstelik bu keşif rastlantı değil, onlarca yıllık araştırmanın sonucudur.
Öncelikle, 1960’larda araştırmacı John Hansman hava fotoğraflarını inceledi. Ardından Roma tarihçisi Yaşlı Plinius’un betimlemeleriyle bu izler eşleştirildi. Fakat bölge uzun süre savaş ve siyasi istikrarsızlık nedeniyle incelenemedi.
Ancak iki bin on dört yılında yabancı ekiplerin Irak’a dönüşü mümkün oldu. Böylece kayıp şehrin doğrulanma süreci başladı.
Uluslararası Arkeoloji Ekibinin Dicle İskenderiyesi Araştırmaları
Konstanz Üniversitesi’nden Prof. Stefan Hauser liderliğindeki uluslararası konsorsiyum, bölgeyi sistemli biçimde incelemeye başladı. Zırhlı araçlar ve güvenlik önlemleri eşliğinde gerçekleştirilen saha çalışmaları, karşılarında sıradan bir höyük değil, olağanüstü büyüklükte bir metropol bulunduğunu gösterdi.
Buna ek olarak:
Beş yüz kilometreden fazla alan tarandı.
Seramik, tuğla ve yapı izleri kayda geçirildi.
İnsansız hava araçlarıyla binlerce fotoğraf çekildi.
Fotogrametri ile üç boyutlu topoğrafik modeller üretildi.
Sonuç şaşırtıcıydı:
Dicle İskenderiyesi, Nil kıyısındaki İskenderiye’nin Mezopotamya’daki karşılığıydı.
Peki bu şehir nasıl planlanmıştı?
Manyetometri ile Ortaya Çıkarılan Antik Kent Planı ve Sokak Izgarası
Kazı yapılamayan alanlarda çözüm, ileri jeofizik yöntemler oldu. Münih Üniversitesi’nden jeofizikçi Jörg Faßbinder, sezyum manyetometresi kullandı. Bu yöntem, toprağın altındaki duvarları ve yapıları tahribatsız biçimde haritalayabiliyor.
Bu sayede:
Izgara sistemli sokaklar belirlendi.
Dev konut adaları ortaya çıkarıldı.
Tapınak alanları tespit edildi.
Liman kanalları ve atölyeler ayrıştırıldı.
Özellikle dikkat çekici olan nokta şuydu:
Kent, son derece titiz bir ana plana göre inşa edilmişti. Kuzey surundan kilometrelerce uzakta bile sokaklar paralel ilerliyordu.
Ancak zamanla bu düzen değişmişti. Yeni yapılar eski yönelimleri bozmuştu. Bu da şehrin organik biçimde büyüdüğünü gösteriyordu.
Burada sadece evler mi vardı?
Dicle İskenderiyesi’nde Limanlar, Tapınaklar ve Sanayi Alanları
Manyetometrik analizler, kentin yalnızca bir yerleşim alanı olmadığını kanıtladı.
Kentte:
Büyük tapınak kompleksleri,
Nehir limanı ve kanal ağı,
Ergime ocakları ve fırınlar,
Atölye bölgeleri,
Muhtemel saray ve bahçeli alanlar,
Tarımı destekleyen sulama sistemleri
tespit edildi.
Başka bir ifadeyle burası, yalnızca yaşayanların değil, üretenlerin ve ticaret yapanların da merkezidir.
Peki bu şehir neden bu kadar önemliydi?
Büyük İskender’in Kayıp Şehri Neden Antik Dünyanın Ticaret Merkeziydi?
Dicle İskenderiyesi’nin gücü coğrafyasından geliyordu.
Şehir:
Karun Nehri ile Dicle’nin birleştiği noktadaydı.
Basra Körfezi’ne çok yakındı.
Hint Okyanusu deniz yollarıyla Mezopotamya kara yollarını bağlıyordu.
Bu nedenle kent, doğu ile batı arasındaki ana aktarım limanı haline geldi.
MÖ üç yüz ile MS üç yüz arasında:
Hindistan’dan gelen baharatlar,
Afganistan’dan metaller,
Çin’den tekstiller,
Mezopotamya’ya buradan dağıtıldı.
Seleukeia ve Ctesiphon gibi büyük başkentler, ihtiyaçlarını büyük ölçüde bu merkezden karşıladı.
Ancak ironik biçimde, şehri var eden doğa, onu yok edecekti.
Dicle İskenderiyesi Neden Terk Edildi ve Nasıl Kayboldu?
Mezopotamya’da nehirler sabit değildir. Yüzyıllar içinde:
Dicle yatağını batıya kaydırdı.
Alüvyonlar deltayı doldurdu.
Körfez kıyısı güneye çekildi.
Bunun sonucunda şehir, suyunu ve liman bağlantısını kaybetti.
Jeolojik veriler gösteriyor ki MS üçüncü yüzyılda artık doğrudan nehir erişimi yoktu. Ticaret durdu. Nüfus azaldı. Kent yavaş yavaş terk edildi.
Bölgesel mirası ise günümüz Basra kentine geçti.
Fakat hâlâ cevaplanmamış sorular var.
Dicle İskenderiyesi Hakkında Hâlâ Bilinmeyenler Neler?
Bugün hâlâ:
Halkın günlük yaşamı nasıldı?
Şehirde kaç kişi yaşıyordu?
Liman organizasyonu nasıl işliyordu?
İskender’in vizyonu ne ölçüde gerçekleşti?
gibi sorular yanıt bekliyor.
Gelecekte yapılacak kazılar, yalnızca bir kenti değil, antik dünyanın ticaret ağını yeniden yazabilir.
Belki de asıl soru şu:
Tarihin başka hangi dev şehirleri hâlâ toprağın altında bizi bekliyor olabilir?
Sonuç: Büyük İskender’in Kayıp Şehri Tarihi Yeniden Yazıyor
Dicle İskenderiyesi’nin doğrulanması, Büyük İskender’in yalnızca bir fatih değil, aynı zamanda küresel ticareti planlayan bir vizyoner olduğunu gösteriyor.
Bu keşif, Mezopotamya tarihinin boşluklarını doldururken, geçmişin henüz tüm sırlarını açmadığını da hatırlatıyor.
Belki de gelecek kazılar, İskender’in kurduğu bu kayıp metropolü yeniden ayağa kaldıracak.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Büyük İskender Tarafından Kurulan Kayıp Şehrin Yeri Doğrulandı – Dicle İskenderiyesi Nerede ve Neden Kayboldu?
Tehlikeli Doğumlar Neandertallerin Yok Oluşunda Rol Oynamış Olabilir
Tehlikeli Doğumlar Neandertallerin Yok Oluşunda Rol Oynamış Olabilir
Kaynaklar
Stefan Hauser – Konstanz Üniversitesi Araştırmaları
Eastern Atlas Jeofizik Projesi
Gerda Henkel Stiftung Yayınları
Plinius the Elder – Naturalis Historia
Journal of Near Eastern Archaeology
University of Munich Geophysical Surveys