Bellek Türleri
Bellek bir organizmanın bilgileri kaydetme, depolama ve istediği zaman çağırabilme kabiliyetidir. Bilginin oluşturulmasına ve çağrılmasında 3 temel aşama vardır: kaydetme, depolama ve çağırma. Bellek üzerine araştırmalar daha çok 19. yüzyılın sonlarında felsefi düşüncelerle ortaya çıktı. 20. yüzyılda ise araştırmalar felsefi düşüncelerden ziyade deney ve kanıta dayalı bilişsel psikoloji alanında yapılmaya başlandı. Şimdilerde ise bilişsel sinirbilim birçok disiplini birleştirerek hafıza ve öğrenme ile ilgili araştırmaları ortak bir çatı altına topladı. Bellek konusu çok geniş çaplı bir konu olduğu için alt birimlere ayrılır. Belleği süresine, bilgi türüne ve zaman yönüne göre sınıflandırabiliriz.
Süresine göre sınıflandırma
Süresine göre alt birimlere ayrıldığında 3 tür bellek vardır: duyusal, kısa süreli ve uzun süreli bellek. En çok karşılaşılan ve bahsedilen bellek türleri bunlardır.
Duyusal bellek (sensory memory) bir uyaranın ilk algılandığı anda beyne kaydedilmesiyle oluşur. Gün içinde yüzlerce insan yüzü ve nesne görürüz ama akşam eve geldiğimizde bunların kaçını hatırlarız? Çok çok azını. Bütün uyaranlar duyusal belleğe kaydedilir ama hemen silinir. Duyusal belleğe kaydedilen bilgilerin süresi 1-2 saniyeyi geçmez. Hatta yapılan araştırmalar görsel uyaranların sadece 250 milisaniye tutulduğunu gösterir.
Duyusal bellekte önemli görülen bilgiler buradan kısa süreli belleğe (short term memory) aktarılır. Duyusal belleğin süresi saniyeleri geçmezken kısa süreli bellek dakikalar ölçeğinde çalışır. Ancak bilgiler eğer yeterince önemli görülmezse yine silinir.
Kısa süreli bellekte kaydedilmesi için işaretlenen bilgiler ileride çağrılmak üzere uzun dönem belleğe (long term memory) aktarılır. Bu bellek türünün depolama süresi günler ile yıllar arasında değişir. Kısa süreli bellek nöral iletişim tarafından desteklenirken, uzun süreli bellekte daha kalıcı değişiklikler olur. Örneğin, belirli proteinlerin nöronlarda sentezi ve yerleşimi ile o bilgilerin kalıcı olması sağlanır.
Bütün bunlara ek olarak bir de çalışma belleği vardır. Çalışma belleği bir iş üstünde çalışırken harekete geçen kısa süreli bellektir. Çalışma belleği ile kısa süreli bellek eş anlamlı gibi kullanılır ama değillerdir. Çalışma belleği süreye göre değil amaca göre sınıflandırılmış bir alt birimidir. Bazı hafıza teorileri çalışma belleğini kısa süreli bellek ile dikkat kontrolünün kombinasyonu olarak tanımlar. Örneğin; 45 çarpı 4 matematik işleminin sonucu çalışma belleğinde depolanır.
Bilgi türüne göre sınıflandırma
Belleği içerdiği bilgilerin türüne göre sınıflandırmak için öncelikle uzun dönemli belleği mercek altına almamız gerekiyor. Bir bilginin kalıcı hale gelmesi için ilk aşama kısa dönemden uzun dönem belleğe terfi etmesidir. Zira kısa dönem ile uzun dönem belleğin beynin farklı bölgelerinde bulunur ve bilgileri de farklı yerlerde tutarlar.
Uzun süreli bellek iki alt birime ayrılır: Bildirimsel (declarative, explicit) ve örtük (procedural, implicit) bellek. Bildirimsel bellek bilgiyi bilinçli olarak çağırmayı gerektirir çünkü bilgi kaydedilirken yine isteğe bağlı, bilinçli olarak kaydedilmiştir. Bildirimsel bellek de kendi içinde anlamsal (semantic) ve olaysal (episodic) bellek olarak ikiye ayrılır. Anlamsal bellek herhangi bir öznel bağlantıdan kopuk bir şekilde sadece gerçekleri içerir. Örneğin; Türkiye’nin başkenti Ankara’dır. Bu bilgi kişilerden bağımsız, herkes için aynı olan bir gerçektir. Olaysal bellek ise zaman ve yer gibi değişkenlere bağlı bilgileri kapsar. Bu durumda şöyle bir örnekle konuyu daha iyi açıklayabiliriz. “Türkiye’nin başkenti Ankara’dır” bilgisi anlamsal belleğin içinde yer alır ama “geçen yaz Ankara Kalesi’nde yaptığımız piknik çok güzeldi” bilgisi olaysal bellek dahilindedir. Olaysal bellek daha kişisel, duyguları ve öznel görüşleri de içine alan bellek türüdür. Bir de olaysal belleğin dengi veya alt birimi olarak görülen otobiyografik bellek vardır. İsminden de anlaşılacağı üzere kişinin kendi yaşamı ile ilgili bilgileri barındırır.
Örtük bellek bilginin bilinçli olarak kaydedilmediği ve çağrılmadığı hafıza türüdür. Örtük belleğin başlıca kullanıldığı alan motor becerilerinin öğrenilmesi ve gerektiğinde açığa çıkarılmasıdır. Bisiklet sürerken her bir pedalı çevirmek için tek tek düşünmüyorsunuz değil mi? Bisikletin üstüne bir kere çıkıyorsunuz ve gerisi geliyor. Aynı şekilde araba kullanırken de motor beceriler her şeyi ele alır ve bütün süreçleri düşünmeniz gerekmez. Örtük hafızaya bağlı motor beceriler beyincikte ve bazal gangliada yer alan nöronlar tarafından kontrol edilir ve düzenlenir.
Zaman yönüne göre sınıflandırma
Süreden farklı olarak zaman yönü kaydedilecek bilginin geçmişe mi yoksa geleceğe mi ait olduğunu gösterir. 7 yaşında İzmir’de okula başladım bilgisi geçmişe yönelik bellekte (retrospective memory) depolanırken, 20 yıl sonra bir şirkette yönetici olmak istiyorum amacı geleceğe yönelik bellekte (prospective memory) saklanır.
Geçmişe yönelik bellek anlamsal, olaysal/otobiyografik belleği bünyesine toplar. Geleceğe yönelik bellek de ileride hatırlanması için kaydedilen tüm bilgileri saklar ve istendiğinde çağırır. Bu bellek olay ve zaman temelli olarak iki kısma ayrılabilir. Zaman temelli geleceğe yönelik bellek bilgide yer alan herhangi bir zaman göstergesine işaret ederek tetiklenir. Örneğin; yarın saat 4’te doktora gideceğim cümlesinde yarın ve saat 4 sözcükleri gelecek zamana işaret ettiği için geleceğe yönelik bellek sınıfına girerler. Olay temelli bellek de yine belirli işaretler tarafından tetiklenir. Örneğin; telefonda mail kutusu simgesini görmek birine daha sonra mail atmanız gerektiğini hatırlatabilir.
Kaynak:sinirbilim
bellek türleri/bellek türleri