Amazon’da Binlerce Antik Yapı ve Kayıp Şehir Keşfedildi
Arkeologlar on yıllardır Amazon havzasındaki insan yerleşiminin daha önce kaydedilenden daha geniş, eski ve sofistike olduğundan şüpheleniyorlardı. Bununla birlikte, doğrudan kanıtlar azdı – eserler dağınıktı ve yoğun orman örtüsü altında yatanları gizliyordu. Geleneksel kazı yöntemlerinin böylesine geniş bir arazi için zaman alıcı ve pratik olmadığı kanıtlanmıştı ve araştırmacılar genellikle aramaya nereden başlayacakları konusunda hiçbir fikre sahip değildi.
Ancak lidar teknolojisinin gelişiyle her şey değişti. Lidar (light detection and ranging), araziyi taramak ve ayrıntılı 3D haritalar oluşturmak için lazer darbeleri kullanır. Yıllar sürebilen zemin araştırmalarının aksine lidar, kalın orman örtüsünün altındaki gizli yapıları çok kısa bir sürede ortaya çıkarabilir ve aksi takdirde karanlıkta kalacak şekillerdeki düzensizlikleri tespit edebilir
Arkeologların bakış açısına göre lidar, diğer şeylerin yanı sıra Amazon’un devasa genişliğinin neredeyse her yerinde eski yerleşimlerin izlerini incelemelerine olanak tanıyan hayati bir buluşu temsil ediyor – ve keşfettikleri şey şaşırtıcı ve dikkate değer.
Lidar Keşifleri: Gizli Medeniyetlerin İzini Sürmek
Amazon’u keşfetmek için lidarın yeteneklerinden yararlanmada kilit isimlerden biri, Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsü’nde analist olan Vinícius Peripato’dur.
Orman örtüsünün kenarında keşfedilen Amazon toprak işleri.
Lidar verilerini inceleyen ekibi, Amazon havzasında Kolomb öncesi döneme ait 10.000 ila 24.000 arasında toprak yapının bulunduğunu gösteren kanıtları ortaya çıkardı. Bu bulgular, eski Amazonluların şaşırtıcı derecede büyük kent merkezleri inşa ettiklerini ve buralarda ikamet ettiklerini, gelişmiş tarım uygulamaları, balıkçılık ve orman yönetimi yoluyla çevrelerini şekillendirdiklerini göstermektedir.
Lidar taramalarının sonuçlarının yerinde doğrulanması gerekecek olsa da, etkileri çok derin. Bu keşifler, Amazon’un büyük nüfusları barındırmaktan aciz, el değmemiş bir vahşi doğa olduğu yönündeki geleneksel düşünceye meydan okumaktadır.
“Bu gerçekten inanılmaz. Araştırmamız sadece arkeoloji alanında değil, diğer birçok alanda da yol gösterici oldu,” diyor Peripato Guardian’a.
Çalışmaları artık ekolojistlerin evcilleştirilmiş ormanlar ile el değmemiş vahşi doğa arasındaki farkı ayırt etmelerine yardımcı oluyor ve Amazon’da binlerce yıldır yaşayan insanların faaliyetleri hakkında daha derinlemesine bilgi edinmelerini sağlıyor.
Tarihi Kayıtlar Muhteşem Bir Kayıp Dünyayı Doğruluyor
Avrupalı kaşifler 16. yüzyılda Amazon’da dağınık kabilelerden daha fazlasıyla karşılaştı.
Francisco de Orellana ile birlikte 1541 yılında seyahat eden İspanyol rahip Gaspar de Carvajal, nehir kıyılarındaki büyük, organize yerleşimlerin tasvirlerini kaydetti. “Gökyüzünden bir toplu iğne düşse, asla yere düşmeden bir ‘Kızılderili’nin kafasına düşeceği” yoğun nüfuslu şehirleri yazdı.
Bu raporlar büyük ölçüde abartı olduğu gerekçesiyle reddedilmişti, ancak son lidar çalışmaları Carvajal’ın anlattıklarına gerçekten güvenilebileceğini gösteriyor.
Avrupalı sömürgecilerin gelişi bölgeye yıkıcı sonuçlar getirdi. Fetih, hastalık ve zorla asimilasyon dalgaları birçok yerli nüfusun çöküşüne yol açmış, kent merkezleri terk edilmiş ve sonunda yağmur ormanları tarafından tüketilmiş, ağaçların ve çalılıkların altında hızla kaybolmuştur. Ancak modern arkeoloji, uzaktan algılama, radyokarbon tarihleme ve toprak analizini kullanarak bu kayıp uygarlıkların inanılmaz başarılarını yeniden keşfediyor ve şaşırtıcı tarihlerini bir araya getiriyor.
Bolivya Amazonlarının güneybatısında yer alan ve birçok büyük antik yerleşimin tespit edildiği Llanos de Mojos’un Lidar görüntüsü.
Lidar’ın Antik Metropollerin Ortaya Çıkarılmasındaki Rolü
Lidar, yoğun bitki örtüsü altında tamamen kaybolmuş Amazon şehirlerinin ortaya çıkarılmasında etkili olmuştur. Uçaklara veya insansız hava araçlarına monte edilen bu teknoloji, saniyede milyonlarca lazer darbesi göndererek araziyi olağanüstü bir doğruluk ve hassasiyetle haritalandırıyor. Lidar, araştırmacıların orman katmanlarını dijital olarak kaldırmalarına ve gölgeliklerin altında gömülü yapıları ortaya çıkarmalarına olanak tanıyarak, altında gerçekten neyin yattığını ilk kez bilmelerini sağlıyor. Bu teknoloji Orta Amerika’daki antik Maya şehirlerinin haritasını çıkarmak için kullanıldı ve gördüğü ilginin çoğu bu çalışma sayesinde ortaya çıktı.
Taş yapıların nadir olduğu Amazon’da yerleşimler kil, ahşap ve saz gibi zamanla bozulan ve geleneksel kazı yöntemleriyle tespit edilmelerini zorlaştıran malzemelerden inşa edilmiştir.
Ancak son zamanlarda yapılan kazılar, Amazon’un kentsel sistemlerinin Meksika ve Guatemala’nın iyi belgelenmiş Maya şehirleriyle karşılaştırılabilir olduğunu ortaya koymuştur. Kireçtaşı yapıların varlığını sürdürdüğü bu sonuncusunun aksine, Amazon’un antik toprak yapıları çoğunlukla yok olmuş, geride sadece izler bırakmıştır; tespit edilmesi çok daha zor olan tespit edilebilir izler – işte bu noktada lidar teknolojisi büyük bir fark yaratmıştır.
“Amazon ormanı kıtasal ölçekte. Cömert bütçelerimiz olsa bile, nehir havzasını baştan sona araştırmak yıllar ve geniş bir işgücü gerektirir,” diye açıklıyor. “Uzaktan algılama araçlarıyla geniş alanları tarayabilir ve ağaçların ve toprağın altında gizlenmiş yapıları görebilirsiniz.”
Araştırmacılar, istatistiksel modeller uygulayarak, 10.000 ila 24.000 kadar keşfedilmemiş toprak yapının hala Amazon yağmur ormanlarının yoğun bitki örtüsü altında gizlenmiş olabileceğini öne sürüyor.
21’inci yüzyılın başlarındaki kazı çalışmalarının önemli bir kısmı Florida Üniversitesi’nde antropolog olan Michael Heckenberger tarafından yürütülmüştür. Otuz yılı aşkın bir süre boyunca, Brezilya’nın Yukarı Xingu Nehri boyunca uzanan eski bir müstahkem yerleşim olan Kuhikugu’ya odaklandı. Bulguları, en az 1.500 yıl öncesine dayanan ayrıntılı bir “düşük yoğunluklu bahçe şehirleri” sistemini ortaya çıkardı. Bu yerleşimlerde evler, bahçeler, geniş yollar, merkezi plazalar, kütükten bir çit ve savunma hendekleriyle güçlendirilmiş zengin bir şef konutunun yanı sıra çevredeki meyve bahçeleri ve yönetilen ormanlar bulunuyordu. Her şehir binlerce nüfusu barındırıyor olabilir.
Bolivya Amazonlarının güneybatısındaki Llanos de Mojos’ta başka keşifler de ortaya çıktı. Bonn Üniversitesi’nden arkeolog Carla Jaimes Betancourt ve ekibi, 2022 yılında lidar yardımıyla 1.400 yıldan daha eski anıtsal yerleşimleri ortaya çıkardı. Alanda karmaşık geometrik düzenler, yayılan yollar, eşmerkezli hendekler ve surlar, teraslı alanlar ve yaklaşık 70 fit (21 metre) yüksekliğe ulaşan piramit benzeri yapılar bulunuyordu.
Yakın zamanda, Ekvador’un Upano Vadisi’nde, Fransız Ulusal Bilimsel Araştırma Merkezi’nden (CNRS) Stéphen Rostain liderliğindeki araştırmacılar tarafından olağanüstü bir bulgu açıklandı. Yine lidar yardımıyla, geometrik bir düzende yerleştirilmiş, halka açık meydanlarla birbirine bağlanmış 6.000’den fazla toprak platform ve 15 farklı kent merkezini birbirine bağlayan geniş bir yol ağı içeren 2.000 yıllık kentleşmiş bir arazinin kalıntılarını tespit ettiler. Bu yerleşimler on binlerce insanı barındırmış olabilir.
Rostain, “Upano Vadisi, tropikal ormanın ortasında yoğun nüfuslu ve ızgara düzeninde yerleştirilmiş gerçek kentsel yerleşimlere ev sahipliği yapıyordu” dedi. Özellikle “inanılmaz derecede karmaşık sokak ağları, nehirlere giden yollar” ve birincil ve ikincil yolların yapılandırılmış düzeni onu çok etkilemiş.
Ekvador’daki Upano Vadisi’nin karmaşık, antik bir kentsel peyzajın keşfinden sorumlu Lidar görüntüleri. (Antoine Dorison, Stéphen Rostain/Science).
“Bu türden bir ağ gerçek bir planlama gerektiriyor,” diyerek vadideki çeşitli yerleşimlerin eşzamanlı olarak var olduğunu, bunun da gelişmiş ve organize bir toplumu yansıttığını vurguluyor.
Antik Amazonluların Sürdürülebilir Uygulamaları
Bu antik kentler modern metropollerden çok farklı görünse de, sürdürülebilirlik uygulamaları günümüzün kentsel gelişimi için önemli dersler içeriyor. Antik Amazonlar, kompostlanmış bahçeler ve terra preta ya da “kara toprak” da dahil olmak üzere gelişmiş tarım tekniklerine öncülük etmiştir.
Terra preta, gıda artıkları ve organik atıkların kompostlanmasıyla oluşturulan son derece verimli, insan eliyle geliştirilmiş bir topraktır. Tahminen 154.000 kilometrekarelik bir alanı kaplayan -İrlanda’nın neredeyse iki katı büyüklüğünde- terra preta, medeniyetlerin besin açısından fakir yağmur ormanı topraklarında gelişmesine olanak sağlamıştır.
Yakın zamanda yapılan çalışmalarda Brezilya sınırına yakın Bolivya’da da benzer kara toprak alanları tespit edilmiştir. Arkeologlar, uygun olmayan tarım arazilerinde büyük nüfusları destekleyen anthrosollerin ya da insan eliyle geliştirilmiş toprağın izlerini buldular. Bu toprak mühendisliği yöntemi o kadar etkiliydi ki, modern biyoekonomi şirketleri şimdi toprak verimliliğini artırmak ve karbon depolamak için kısmen yanmış odun, odun kömürü ve kül karışımı olan biyokömürü kullanarak bu tekniği tekrarlıyor.
São Paulo Üniversitesi’nde arkeolog olan Eduardo Neves, bu eski uygulamaların günümüz çevre politikalarına bilgi sağlayabileceğini savunuyor.
Neves, “Arkeoloji gezegeni kurtaracak diye bir şey yok; ancak binlerce yıl önce Amazonlular tarafından geliştirilen tarihi bilgi ve uygulamalardan bir şeyler öğrenmemiz ve bunları birleştirmemiz gerekiyor” dedi.
İklim Esnekliği Dersleri
Tarımsal sürdürülebilirlik konusundaki öncü çabalarının yanı sıra, antik Amazon uygarlıkları iklim bozulmaları ve doğal afetler karşısında nasıl dirençli olunacağını da öğrenmiştir. Arkeologlar, bu şehirlerin aşırı hava olaylarından kaynaklanan hasarı azaltmak için geniş yollar, hendekler ve yangın perdeleri ile tasarlandığına dair kanıtlar buldular.
2010’ların sonunda Amazon’u kasıp kavuran orman yangınlarının ardından Brezilyalı yetkililer Avustralyalı itfaiyecilerden rehberlik istedi. Avustralyalılar sadece modern krizi değerlendirmekle kalmadılar, aynı zamanda arkeolojik kayıtları da incelediler. Amazon’un 13. yüzyılda son 5.000 yılın en kötü kuraklıklarından birini yaşadığını tespit ettiler. Antik Amazonlular şehirlerini korumak için savunma çeperleri ve yangına dayanıklı altyapı inşa etmişlerdi.
Heckenberger, “Avustralyalılar bize, antik Amazonluların binlerce yıl önce yaptıklarının aynısını bugün de yapacaklarını söylediler” diyor.
Neves bu bulguların önemini vurguluyor: “Amazon’daki biyolojik çeşitliliğin, çevrelerini dönüştürerek koruyan sakinlerine rağmen değil, sadece onlar sayesinde var olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Amazon’un geleceği geçmişini anlamakta yatıyor.”
Kaynak: https://www.ancient-origins.net
Amazonlar 1.500 Yıl Kadar Önce Sulama Sistemleri Kullanıyordu