Zamanın Kumları: Libya’nın Çölünde Saklı 8.000 Yıllık Gizem Ne Anlatıyor?
Libya’nın Messak Settafet platosunda, Kretase kumtaşı ikili bir hikaye anlatıyor: modern petrol sahası operasyonları ve Taş Devri taş ocakları ve avlanma alanlarının kalıntıları.
Uzaydan görülen Libya’nın Messak Settafet platosu, jeolojik ve arkeolojik önemini gözler önüne seriyor. Dik bir kayalığa ve eski su akışlarının kanıtlarına sahip olan bu plato aynı zamanda El-Feel petrol sahasını ve binlerce yıllık insan kullanımını yansıtan tarih öncesi alet yapımı ve kaya sanatı alanlarını barındırmaktadır.
Messak Settafet Platosu
Libya’nın güneybatısında çölün üzerinde çarpıcı bir şekilde yükselen Messak Settafet platosu devasa bir kalenin duvarı gibi durmaktadır. Engebeli, erozyona dayanıklı kumtaşı doğal bir sınır oluşturarak kuzeydeki Ubari Kum Denizi ile güneydeki Marzûk Kum Denizi’ni birbirinden ayırır.
Landsat 9 üzerindeki Operational Land Imager-2 (OLI-2) tarafından 17 Kasım 2024’te çekilen bu plato, Kretase kayalarının çarpıcı bir genişliğidir. Kuzey kenarında yer yer 300 metre (1.000 feet) yüksekliğe kadar yükselen dik bir yamaç bulunmaktadır. Uydu görüntüsünde ince, koyu bir gölge uçurumun kenarını izlerken, kuzey tarafında kaya düşmelerinden kaynaklanan dağınık enkaz görülebiliyor. İlginç bir şekilde, kabartma inversiyonu olarak bilinen optik bir fenomen, gölgelerin manzara boyunca nasıl düştüğüne bağlı olarak yüksek rakımlı alanların çökmüş ve düşük rakımlı alanların yükselmiş görünmesine neden olabilir.
Kurak İklim ve Tarihsel Su Akışı
Plato şu anda yılda 10 milimetreden (0,4 inç) daha az yağmur alsa da, manzaradaki ipuçları bir zamanlar çok daha ıslak olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Derin kesilmiş kurumuş akarsu vadileri ya da wadisler platoyu boydan boya geçerek geçmişte önemli ölçüde su akışı olduğunu göstermektedir. Plato boyunca dağılmış küçük, parlak özellikler, bir zamanlar suyun biriktiği yerlerde kalan kum ve silt birikintileridir.
Tozlu bir yol, görüntünün ortasına yakın yamacın kenarından dolanarak platonun tepesi boyunca uzanıyor. Yukarıdaki ikinci resim bu yolun nereye çıktığını gösteriyor: platonun ortasındaki El-Feel petrol sahasına. İkincil yollar petrol kuyularına, elektrik hatlarına, boru hatlarına, ofis binalarına ve bir piste uzanıyor. Petrol sahasının etrafındaki silik ızgara benzeri çizgiler, sondaj yapılacak en iyi yerleri belirlemek için kullanılan sismik araştırmaların kalıntılarıdır. Burada 1997 yılında petrol keşfedilmiş ve petrol sahası 2004 yılında üretime başlamıştır.
Messak Settafet’teki Taş Devri Endüstrileri
Messak Settafet’in kaynaklarından ilk yararlananlar petrol şirketleri değil. Arkeologlar, Homo sapiens ve Homo neanderthalensis ve Homo erectus gibi soyu tükenmiş diğer türleri kapsayan bir taksonomik grup olan homininlerin, Taş Devri’nden bu yana alet yapmak için platoda kuvarsit madenciliği yaptığına dair kanıtlar ortaya çıkardı.
Antik alet yapımının izleri platonun yüzeyinin büyük bölümünü kaplamaktadır. Bir arkeolojik araştırmaya göre, insanlar yüz binlerce yıl boyunca platoya o kadar çok taş alet ve kaya parçası atmış ki, şu anda metrekare başına yaklaşık 75 eser yüzeyi kaplıyor. Araştırmayı yürüten Cambridge Üniversitesi arkeologlarına göre bu, homininlerin tüm bir araziyi değiştirdiğinin bilinen en eski örneklerinden biri.
Antik faaliyetin diğer işaretleri arasında görüntüyü noktalayan parlak noktalar yer alıyor. Arkeologlar, bu alanların muhtemelen insanların kayaları kazıp alet haline getirdikleri taş ocağı çukurları olduğunu bildirdi. Bu çukurlar yağmurlardan sonra fazladan su tuttukları için bu kumlu ve siltli tortuları bırakmışlardır. Ayrıca muhtemelen av hayvanlarını da çekmişlerdir. Çökeltiler içinde bulunan çentikli “bağlama” taşlarının yoğunluğuna dayanarak, muhtemelen avlanma ve tuzaklama alanları olarak kullanılmışlardır.
Antik Kaya Sanatı ve Gravürler
Arkeologlar plato üzerinde ve çevresinde çok sayıda petroglif, mağara resmi ve diğer kaya sanatı eserlerini de belgelemiştir, ancak bu eserler bu görüntülerde görülemeyecek kadar küçüktür. Örneğin, platonun güney kesiminde yer alan tarih öncesi bir arkeolojik alan olan Wadi Mathendous’da gergedan, timsah, su aygırı, dövüş kedisi, zürafa, uzun boynuzlu manda ve fil gravürleri bulunmaktadır. Sanatın yaklaşık 8.000 yıllık olduğu düşünülmektedir.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Zamanın Kumları: Libya’nın Çölünde Saklı 8.000 Yıllık Gizem Ne Anlatıyor?
Etiyopya’nın 3,2 Milyon Yıllık Fosili İnsanlık Anlayışımızı Nasıl Değiştirdi?
Etiyopya’nın 3,2 Milyon Yıllık Fosili İnsanlık Anlayışımızı Nasıl Değiştirdi?
Zamanın Kumları: Libya’nın Çölünde Saklı 8.000 Yıllık Gizem Ne Anlatıyor?