Yıkıcı Patlama Yepyeni Bir Volkanik Patlama Türü Olabilir
2018’de Hawaii adasında gökyüzüne lav püskürten ünlü patlama, bilim insanlarına yanardağların neler yapabileceğini öğretiyor.
En az 700 evi yok eden ve 2.000’den fazla insanı yerinden eden 12 patlamadan oluşan benzersiz seri, yepyeni bir patlayıcı volkanik mekanizmayı temsil ediyor olabilir.
Oregon Üniversitesi’nden volkanbilimci Leif Karlstrom, “Bu patlamaların en güzel yanı, birbirlerine oldukça benzeyen bir dizi patlamanın sırayla gerçekleşmiş olması; bu oldukça sıra dışı bir durum,” diye açıklıyor.
“Tipik olarak volkanik patlamalar bu kadar düzenli olmaz.”
Bilinen volkanik patlamaların çoğunun yükselen magmanın basıncı, buharlaşan yeraltı suyu ya da her iki yeraltı gücünün birleşimiyle başladığı düşünülüyor. Ancak Kīlauea yanardağının altı yıl önceki patlaması her ikisine de bağlı değil.
Aslında, dünyanın en aktif yanardağı aniden patlamadan önce sıcaklık ya da kimyasında önemli bir değişiklik olmamış gibi görünüyor.
Veriler karşısında şaşkına dönen iki volkanbilimci 2019 yılında, Kīlauea’nın bir yeraltı lav nehriyle beslenen doğu yarık bölgesi boyunca meydana gelen patlamaların bir “stomp roketi” mekanizması tarafından tetiklenmiş olabileceğini öne sürdü.
Stomp roketi, bir kişi bir hava kesesine bastığında havayı bir tüpün içine itecek ve bağlı bir ‘roketi’ uçmaya zorlayacak şekilde tasarlanmış bir oyuncaktır.
Kīlauea örneğinde, ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu (USGS) volkanologları David Shelly ve Weston Thelen, ‘tepinen’ ayağın bir lav odasının üstündeki zeminin çökmesi olduğunu ve gazların, kayaların ve lavların derinlerden yukarıdaki dünyaya roket gibi fırlamasına neden olduğunu öne sürmüşlerdir.
Şimdi Karlstrom, Thelen ve Oregon Üniversitesi, USGS ve Çin’in Sichuan Üniversitesi’ndeki meslektaşlarının da aralarında bulunduğu bir araştırma ekibi, ‘ayak vurma’ mekanizmasının gerçekten de bir olasılık olduğunu doğruladı.
2018’de magma akıntıları Kīlauea’nın ana sisteminden dışarı aktı ve doğuya doğru yayılarak 10 kilometre uzunluğunda (6,2 mil) bir yeraltı tüneli oluşturdu. Aynı zamanda bölgede bir dizi deprem meydana geldi.
Modeller, lav tünelinin çatısının bu depremlerden biri nedeniyle aniden çökmesi halinde, 2018’de gözlemlendiği gibi, bir menfezden 8 kilometre (5 mil) yüksekliğe fırlayan atmosferik bir dumanla kolayca sonuçlanabilecek bir yeraltı basıncı oluşturarak bir sıçramaya neden olabileceğini öne sürüyor.
Ekip, “Kīlauea patlamaları, volkanın zirvesi kaldera çöküşünün başlangıç aşamasındayken, rezervuardan yeterli miktarda magma çekildiğinde, üstteki kabuk kayasının kendi ağırlığı altında aşağıya doğru düşmesine neden olacak şekilde meydana geldi” diye açıklıyor.
“Kīlauea’nın çöküşü, rezervuarın üzerindeki kayanın aniden aşağı doğru kaydığı ve rezervuarın hacmini azalttığı bir dizi ayrı deprem yoluyla meydana geldi.”
2018’deki ilk dokuz patlamanın zamanlaması, bu ‘stomp’ etkisiyle açıklanabilir ve bunun oyundaki baskın dinamik olduğunu düşündürmektedir.
Bu, bilim insanlarını bu yeni tetikleyiciyi düşünmeye sevk eden ilk volkanik patlama olsa da, bir volkan kraterinin çökmesi, geçmişteki diğer birçok patlamanın bir özelliğidir; bu da mekanizmanın bilim insanlarının düşündüğünden daha yaygın olabileceğini göstermektedir.
Volkanların nasıl patladığını daha iyi anlamak, gelecekteki patlamaları tahmin etmek ve bunlara hazırlanmak için çok önemlidir. Kīlauea’nın 2018’deki patlaması, geçmişte yaşanan felaketlerden ders çıkarmak için faydalı bir fırsat.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Yıkıcı Patlama Yepyeni Bir Volkanik Patlama Türü Olabilir
Bilim İnsanları, Komşusuyla ‘Konuşan’ Bitkiyi Filme Alıp Video Çektiler Ve Sonuçlar İnanılmazdı.
Bilim İnsanları, Komşusuyla ‘Konuşan’ Bitkiyi Filme Alıp Video Çektiler Ve Sonuçlar İnanılmazdı.