Yaşlanan Beyin, Hafızayı Daha Değerli Bir Şeyle Takas Ediyor Olabilir
Beynin yalnızca yaşla birlikte bozulduğu, hafızanın zayıfladığı ve ayrıntıların silindiği yaygın bir düşüncedir. Arizona Üniversitesi’nden sinirbilimciler ise farklı bir tablo sunuyor. Uyarlanabilir yaşlanma hipotezlerine göre, elli yaşından sonra beyin önceliklerini yeniden yapılandırıyor: ayrıntıları ezberlemeye daha az, birikmiş deneyimlerden anlam çıkarmaya ise daha çok önem veriyor. Bu bir çöküş değil, yeni bir gelişim aşamasıdır.
Yaşlı bireylerin evrimsel değeri, katil balinalarda açıkça görülmektedir. Bu balinaların dişileri, üreme çağlarını tamamladıktan sonra on yıllarca yaşamaya devam ederler. Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri kıyıları açıklarında yapılan gözlemler, özellikle somon balığının az olduğu yıllarda, yaşlı dişilerin genellikle sürüye liderlik ettiğini göstermiştir: Balığı nerede bulacaklarını hatırlayanlar onlardır.
Araştırmacılar, moleküler biyoloji ve nörogörüntüleme verilerinden yararlanarak geliştirdikleri kavramı Perspectives on Psychological Science dergisinde sundular . Bu kavram, iki sistem arasında bir dengeyi içeriyor. Hipokampus, tüm ayrıntıları ve koşullarıyla birlikte belirli olayları depoluyor. Ön korteks ise başka bir şeyle meşgul: genel anlamı belirliyor, kalıpları ayırt ediyor ve olan bitenin özünü kavrıyor.
Çocuklarda hipokampus baskındır. Çalışmanın ortak yazarı Fabian-José Fernandez, “Çocuklar bilgiyi sünger gibi emerler çünkü bir arşiv oluştururlar,” diye açıklıyor . “Henüz bir bilgi tabanına sahip değiller, dünyanın nasıl işlediğine dair bir anlayışları yok.” Yetişkinliğe gelindiğinde, arşiv tamamlanır ve her yeni olayı ayrıntılı olarak kaydetmek yerine, zaten kurulmuş bir kavramsal sisteme entegre etmek daha faydalıdır. Bu nedenle, yaşamın beşinci ve yedinci on yılları arasında, vurgu hipokampustan frontal kortekse kayar.
Hayvanlarda da benzer bir değişim gözlemlenmektedir. Fernandez’e göre bu, evrimsel bir temele işaret etmektedir. Uzun süre yaşamış olanlar, deneyimin koruyucusu haline gelir ve ayrıntıları hatırlamaktan ziyade biriktirdiklerini korumaya ve gelecek nesillere aktarmaya öncelik verirler. Bu da yaşlı insanların rehberlik etme, öğretme ve hikaye anlatma gücünü açıklamaktadır.
Hastalık geçişi bozar
Bu hipotez, Alzheimer hastalığına farklı bir açıdan bakmamıza da yardımcı oluyor. Uzun süre normal yaşlanmanın aşırı bir biçimi olarak kabul edilen bu hastalık için Fernandez, bunların temelde farklı süreçler olduğunu savunuyor. Sağlıklı yaşlanmada, hipokampüsün aktivitesi azalır ve bu durum 70 yaşında beklenir. Alzheimer hastalığında ise tam tersine, hipokampüs genellikle aşırı aktiftir. Patolojik proteinler olan amiloid ve tau, doğal geçişi bozarak otobiyografik hafızadan ve kelimelere ve anlamlarına erişimden sorumlu ağları yok eder.
Yazarlar ayrıca pratik bir sonuca da varıyorlar. Yaşlı bir kişiden bilgiyi genç bir kişi gibi işlemesini beklemek ve başarısını ayrıntıları ezberleme doğruluğuyla ölçmek, beynin doğal mantığına aykırıdır. Beynin güçlü yönlerinden yararlanacak koşullar yaratmak daha faydalıdır: özellikle nesiller arası iletişim ve deneyim ve bilgi alışverişi. Fernandez, “On yıllardır çalışan ve çok şey görmüş bir beyne bakıyorsunuz,” diyor. “Çok büyük bir değeri var ve biz onu ortaya çıkarmakta yetersiziz.”
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Yaşlanan Beyin, Hafızayı Daha Değerli Bir Şeyle Takas Ediyor Olabilir