Türkiye’deki Bir Mağarada 16.500 Yıllık Kaplumbağa Figürleri Bulundu
Arkeologlar, kuzeybatı Türkiye’deki Gedikkaya Tepesi’nde bulunan İn Mağarası’nda yirmi beş adet kaplumbağa figürini keşfettiler; ancak bu figürinleri diğerlerinden ayıran şey, sadece on altı bin beş yüz yıllık olmaları değil, aynı zamanda mağara tabanına gelişigüzel bırakılmamış olmalarıydı; çünkü bu nesneler, tıpkı birer nöbetçi gibi, dairesel taş düzenlemelerin etrafına, toprağa dik olarak yerleştirilmişti; peki, Buzul Çağı insanlarını bu kadar özenli ve sıra dışı bir ritüel gerçekleştirmeye iten şey neydi?
Gizemli Bir Antik Kaplumbağa Figürinleri Deposu: Epipaleolitik Döneme Ait Olağanüstü Buluntu
Kuzeybatı Türkiye’deki Bilecik iline bağlı İnhisar ilçesi yakınlarında, Sakarya Nehri vadisine hâkim bir konumda bulunan Gedikkaya Tepesi’ndeki İn Mağarası’nda çalışan arkeologlar, yaklaşık yirmi beş adet kaplumbağa figürini ortaya çıkardı. Radyokarbon tarihleme yöntemleriyle yapılan analizler, bu nesnelerin bazılarının günümüzden tam on altı bin beş yüz yıl öncesine, yani Epipaleolitik döneme ait olduğunu gösteriyor. Bu keşif, Buzul Çağı’nın sonlarına doğru yaşamış toplulukların inanç sistemleri ve ritüel pratikleri hakkında bildiklerimizi sorgulamamıza neden oluyor. Neden bu kadar çok kaplumbağa şeklinde oyma yapıldı? Bu oymalar hangi amaca hizmet ediyordu? Bu sorular, araştırmacıların zihninde yeni ve heyecan verici hipotezlerin doğmasına yol açıyor.
Keşif Bağlamı: Dairesel Taş Düzenlemeler ve Dikey Yerleştirme Stratejisi
Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi’nden Profesör Deniz Sarı liderliğindeki kazı ekibi, figürinleri dairesel taş düzenlemelerin etrafında buldu. Bu nokta son derece önemli: Çünkü bu nesneler mağara tabanına rastgele dağılmamış, aksine neredeyse birer dikili taş (menhir) gibi, toprağa dik bir şekilde gömülü olarak keşfedildi. En büyük figürin, Anadolu Ajansı’nın raporlarına göre yaklaşık otuz santimetre uzunluğunda ve yirmi santimetre genişliğinde. Bu boyutlar, figürinlerin elde taşınabilir olmaktan ziyade, belirli bir noktaya sabitlenmek üzere tasarlandığını düşündürüyor. Peki, neden dik olarak gömülmüşlerdi? Bu, bir tür sınır işareti mi, yoksa ruhani bir varlığa saygı duruşu muydu?
Kazı çalışmaları iki bin yirmi altı Mayıs ayında başladı ve Temmuz sonuna kadar aralıksız devam etti. Profesör Sarı, Anadolu Haber’e verdiği demeçte, birçok figürinin ya tamamlanmamış ya da aceleyle yapılmış göründüğünü belirtti. Bu incelik ve detay eksikliği oldukça çarpıcı. Çünkü bu durum, figürinlerin uzun vadeli kullanım veya sergileme amaçlı olmadığını, aksine belirli bir ritüel veya tören için hızlıca üretilip kullanıldıktan sonra terk edildiğini gösteriyor. Bu, arkeologların karşısına “tek seferlik kullanım” gibi ilginç bir kavramı çıkarıyor.
Ritüel mi Yoksa Gündelik mi? Figürinlerin Amacını Yorumlamak ve Sembolik Anlam Arayışı
Figürinlerin yerleşim şekline ve dairesel taş yapılarla olan ilişkisine dayanarak Profesör Sarı, bu birikintiyi sıradan evsel atıklardan ziyade ritüel veya sembolik bir depo olarak yorumluyor. Ancak bu yorum, kesin kanıtlara dayanmaktan çok, güçlü bir hipotez olarak değerlendirilmeli. Bu yorum, Avrupa ve Yakın Doğu’nun başka yerlerinde bulunan birçok Üst Paleolitik insan ve hayvan tasvirleriyle keskin bir tezat oluşturuyor. Örneğin, Almanya’daki Hohle Fels mağarasında bulunan fildişi heykelcikler veya Fransa’daki Lascaux Mağarası’nın duvar resimleri, olağanüstü bir sanatsal yetenek ve doğalcılık sergiler. Oysa Gedikkaya figürinleri, oldukça basit ve kaba bir işçiliğe sahip. Bu fark, bize bu topluluğun sanatsal kaygılardan ziyade, sembolik ve işlevsel bir amaca odaklandığını düşündürüyor.
Bu kadim insanları bu tür nesneler yaratmaya iten şey neydi? Kaplumbağa şeklinin bu topluluk için özel bir anlam taşıyor olması mümkün mü? Belki de kaplumbağa, bir klanın totemiydi? Ya da belki de doğurganlık, uzun ömür veya yeraltı dünyasıyla bağlantılı bir semboldü? Bu soruların yanıtları henüz belirsizliğini koruyor, ancak arkeolojik bağlam, bu gizemi çözmek için önemli ipuçları sunuyor.
Radyokarbon Tarihlemesi ve Daha Önceki Sembolik Birikintiler: Geleneğin Kökleri
Mağaranın Epipaleolitik tabakasından elde edilen radyokarbon sonuçları, yaklaşık olarak on dört bin beş yüz ile on bir bin iki yüz yılları arasına tarihleniyor. Bu geniş zaman aralığı oldukça anlamlı: Mağaranın birkaç bin yıl boyunca tekrarlanan bir şekilde iskân edildiğini gösteriyor. Yani burası, belirli bir dönemde değil, yüzyıllar ve hatta bin yıllar boyunca kullanılmış. Profesör Sarı’nın Gedikkaya Mağarası üzerine yaptığı ve hakemli bir bilimsel dergide yayımlanan çalışması, bu yeni buluntudan çok daha önemli bir detayı ortaya koyuyor: Daha önceki kazılarda, doğal duvar oyuklarına özenle yerleştirilmiş boynuzlar, geyik boynuzları, bir kartal pençesi, yumuşakça kabukları ve kaplumbağa kalıntıları içeren özel birikintiler bulunmuştu. Ayrıca bu çalışma, bu özel düzenlemenin hemen yanı başında, kaplumbağaya benzeyen bir taşın ve belirgin bir dikiti (sarkıtın zemindeki karşılığı) çevreleyen seçilmiş taşlardan oluşan ikinci bir alanın varlığını da kaydediyor.
Yeni bulunan kaplumbağa figürinleri, işte bu köklü geleneğin en son ve en çarpıcı halkasını oluşturuyor. Raporda şu ifadeler yer alıyor: “oyukların içine yerleştirilmiş kaplumbağa kemiklerini yansıtan, kaplumbağaya benzeyen bir taş yakınlarda bulundu.” Bu, mağaranın sembolik kullanımının binlerce yıl boyunca devam ettiğini ve kaplumbağa motifinin bu gelenekte merkezi bir rol oynadığını kanıtlıyor.
Gedikkaya Tepesi Oymalara İlham Verdi mi? Peyzajın Taşınabilir Sembolleri
Profesör Sarı, bu noktada oldukça büyüleyici ve yaratıcı bir hipotez öne sürüyor: Küçük nesnelerden birkaçı, üzerinde bulundukları Gedikkaya Tepesi’nin silüetine çarpıcı bir benzerlik gösteriyor. Eğer mağarayı kullanan insanlar içinde yaşadıkları bu tepeyi bir kaplumbağa olarak algıladıysa, o zaman bu figürinler aslında peyzajın taşınabilir minyatür temsilleri olabilir. Bu, inanılmaz bir düşünce biçimini yansıtıyor: Kadim insanlar, yaşadıkları coğrafyayı soyutlayarak, onu sembolik bir nesneye dönüştürmüş ve bu nesneyi ritüellerinde kullanmış olabilirler.
Profesör Sarı, bu bulgunun erken bir “dağ kültüne” işaret edebileceğini ihtiyatla dile getiriyor. Ancak, bu ilginç iddiayı doğrulamak için henüz yeterli bilgiye sahip olmadığımızı da vurguluyor. Bu noktada onun ihtiyatı son derece önemli. Çünkü kaplumbağalarla ilgili günümüzdeki yaygın kavramlar (örneğin bilgelik, uzun ömür, dayanıklılık, şans) tamamen modern kültürel birikimin ürünüdür. Bu kavramları, dünya görüşü bizden muhtemelen çok farklı olan Buzul Çağı topluluklarına aynen uygulamak büyük bir hata olur. Onların kaplumbağaya yüklediği anlam, bizim hayal edebileceğimizden çok daha karmaşık ve farklı olabilir.
Daha Geniş Bağlam: Tarih Öncesi Yakın Doğu’da Kaplumbağa Sembolizmi ve Benzer Buluntular
Gedikkaya’daki bu keşif, tarih öncesi dönemlerde kaplumbağaların sembolik önemini araştıran bilim insanları için yalnızca bir örnek değil. Bu alandaki diğer önemli kanıtlar da bu fikri güçlü bir şekilde destekliyor. Örneğin, günümüz İsrail’i sınırları içinde bulunan ve Geç Natufyan dönemine (MÖ 12.000-10.000) tarihlenen Hilazon Tachtit mezar mağarasında, araştırmacılar en az yetmiş bir kaplumbağanın kalıntılarına rastladı. Bu hayvanların etleri yenmiş, ancak kabukları özenle toplanarak yaşlı bir kadının mezarına yerleştirilmişti. Bu, kaplumbağaların salt bir besin kaynağı olmaktan çok öte, sembolik ve ruhani bir anlam taşıdığını açıkça gösteriyor.
Benzer bir durum, İsrail’deki Manot Mağarası’nda da karşımıza çıkıyor. Burada bulunan ve Paleolitik döneme ait bir ritüel kompleksinin merkezinde, üzerine bir kaplumbağa kabuğunu andıran bir desen oyulmuş dev bir kaya bloğu yer alıyor. Bu paralellikler, kaplumbağaların ve kaplumbağa motiflerinin, Yakın Doğu coğrafyasında binlerce yıl boyunca farklı kültürler tarafından ritüel bağlamlarda kullanıldığını kanıtlıyor. Peki ama neden kaplumbağa? Bu özel hayvanın, bu kadar geniş bir coğrafyada ve uzun bir zaman diliminde bu kadar güçlü bir sembol haline gelmesinin sebebi neydi? Hayvanın yavaş hareket etmesi, korunaklı kabuğu, yumurtlayarak çoğalması, yoksa su ve karayla olan ikili bağlantısı mıydı? Gedikkaya’daki topluluk, bu sorulara hangi cevabı veriyordu?
Binlerce Yıl Boyunca Kullanılan Bir Mağara: Gedikkaya’nın Stratejik Önemi ve Katmanlı Tarihi
Gedikkaya Mağarası, Bilecik ili İnhisar ilçesi sınırları içinde, Sakarya Nehri vadisinin yukarısında stratejik bir konumda yer alır. Arkeolojik önemi ilk olarak iki bin on yedi yılında gerçekleştirilen bir yüzey araştırması sırasında fark edildi. Bunun ardından, iki bin on dokuz ile iki bin yirmi üç yılları arasında Bilecik Müzesi başkanlığında kurtarma kazıları yapıldı. Çalışmalar, iki bin yirmi altı yılında Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi’nin bilimsel denetiminde devam etti.
Yapılan araştırmalar, Gedikkaya Mağarası’nın Epipaleolitik, Neolitik ve Kalkolitik dönemler boyunca kesintili olarak iskân edildiğini ortaya koyuyor. Bu uzun süreç, kuzeybatı Anadolu’nun tarih öncesi dönemlerine ışık tutması açısından paha biçilmez bir değer taşıyor. Çünkü bu bölge, göçebe avcı-toplayıcılıktan yerleşik tarım topluluklarına geçişin en kritik aşamalarına sahne olmuş olmasına rağmen, bu dönüşümü belgeleyen arkeolojik kanıtlar oldukça kısıtlı. Gedikkaya, işte bu boşluğu doldurma potansiyeline sahip. Mağaradaki her bir katman, farklı bir dönemin yaşam biçimini, inançlarını ve çevreyle olan ilişkisini anlamamız için birer zaman kapsülü görevi görüyor.
Koruma ve Gelecek Analizleri: Bilimsel Yöntemlerle Gizemin Peşinde
Kaplumbağa figürinleri, titiz bir koruma ve belgeleme çalışmasının ardından daha detaylı inceleme için Bilecik Müzesi ve Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi’ne nakledildi. Araştırmacılar, burada her bir figürinin üretim özelliklerini, üzerinde bulunan kil kalıntılarının kimyasal bileşimini ve en önemlisi, bulundukları stratigrafik (katman) konumlarını milimetrik bir hassasiyetle analiz edecek. Bu analizler, nesnelerin aynı anda mı üretildiğini, yoksa farklı zamanlarda mı biriktirildiğini belirlemeye yardımcı olacak. Ayrıca, figürinlerin üzerindeki aşınma izleri, defalarca kullanılıp kullanılmadıkları hakkında da fikir verebilir.
Gelecekteki çalışmalar, bu figürinlerin yapımında kullanılan taşın jeokimyasal izlerini, bölgedeki doğal taş ocakları ve nehir yataklarındaki malzemelerle karşılaştırmayı hedefliyor. Bu sayede, hammaddelerin yerel kaynaklardan mı temin edildiği, yoksa başka bölgelerden mi getirildiği ortaya çıkarılabilir. Bu tür bir bilgi, bu kadim insanların hareketlilik kalıpları, ticaret ağları ve diğer topluluklarla olan etkileşimleri hakkında çok değerli ipuçları sunacaktır.
Sonuç: Peyzaj, Sembolizm ve Buzul Çağı İnançlarının Derinliklerine Yolculuk
Anadolu’nun tarih öncesi dönemlerindeki diğer sembolik kullanım örneklerine benzer şekilde, Gedikkaya’daki kaplumbağa figürinleri, insanların çevrelerini sadece fiziksel olarak değil, aynı zamanda sembolik olarak da yeniden ürettiklerini gösteriyor. Bu oymalar, içinde yaşadıkları peyzajın, taşınabilir ve kolayca yerleştirilebilir birer kopyasıydı. Bu sayede, kutsal bir tepeyi, bir mağarayı veya bir su kaynağını, fiziksel olarak orada bulunmasalar bile, ritüel alanlarına taşıyabiliyorlardı. Bu, sembolik düşüncenin ve soyutlama yeteneğinin ne kadar gelişmiş olduğunu gösteren çarpıcı bir kanıt.
Ancak tüm bu bilgilerin ışığında bile, en temel soru hâlâ yanıt bekliyor: Kaplumbağa, bu topluluk için ne ifade ediyordu? Koruyucu bir ata ruhu muydu? Belki de bir klanın veya ailenin sembolüydü? Yoksa belirli mevsimsel toplanmaları veya göçleri işaret eden bir takvim işareti miydi? Mağaranın sessiz ve soğuk taşları, bu soruların cevabını hâlâ içlerinde saklıyor. Belki de yeni kazılar, bu figürinlerin altında bir mezarın veya başka bir ritüel alanının olduğunu ortaya çıkaracak. Belki de figürinlerin üzerindeki kimyasal izler, hangi bitkilerin veya sıvıların kullanıldığını gösterecek. Her yeni kazı sezonu, bu gizemi biraz daha aralamamızı sağlıyor. O güne kadar, bu on altı bin beş yüz yıllık kaplumbağa figürinleri, en basit görünen nesnelerin bile, kaybolmuş inançlar, karmaşık ritüeller ve derin bir sembolik dünya hakkında bize neler anlatabileceğinin güçlü bir hatırlatıcısı olarak duruyor.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Türkiye’deki Bir Mağarada 16.500 Yıllık Kaplumbağa Figürleri Bulundu
Türkiye’deki Bir Mağarada 16.500 Yıllık Kaplumbağa Figürleri Bulundu
Kaynaklar
- Anadolu Ajansı. “16.500 Yıllık Kaplumbağa Figürinleri Türkiye’deki Mağarada Bulundu.” 2026.
- All That’s Interesting. “Kaplumbağa Figürinleri Gedikkaya Mağarası’nda Toprağa Dik Olarak Yerleştirilmişti.” 2026.
- Sarı, Deniz. Gedikkaya Mağarası’nın Epipaleolitik Dönem Sembolik Kullanımı Üzerine Bir Değerlendirme. Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, Hakemli Bilimsel Yayın.
- Hilazon Tachtit mezar mağarası kazı raporları (Geç Natufyan Dönemi).
- Manot Mağarası kazı raporları (Paleolitik Dönem ritüel kompleksi).