Toprak Konuştu, Tarih Değişti: Arkeologlar Kemik Olmadan İnsan DNA’sına Ulaştı
Bilim insanları, hiçbir fiziksel kalıntının bulunmadığı durumlarda bile, sadece toprak ve tozdan antik insan DNA’sı elde etme konusunda şaşırtıcı derecede başarılı hale geliyorlar…
Ne kemik var, ne diş, ne de fosil.
İspanya’daki bir mağaradan alınan küçük bir tortu örneği, yaklaşık 22.000 yıl önce yaşamış birkaç bireye ait antik DNA’yı gün yüzüne çıkardı.
El Mirón Mağarası’nın bu katmanında hiçbir insan kalıntısı bulunmuyor; ancak bu durum bilim insanlarını durdurmaya yetmedi.
El Mirón Mağarası’ndan alınan tortu örneği, sadece birkaç pirinç tanesi ağırlığındaydı ve yeterli miktarda kullanılabilir veri elde edebilmek için 100 kez dizileme işleminden geçirilmesi gerekti.
Ekip, örnek içindeki insan izlerini bulabilmek için bir milyardan fazla DNA parçasını taramak zorunda kaldı.
Üstelik, günümüzden bulaşmış olabilecek DNA kalıntılarının (kontaminasyonun) da hesaba katılması gerekiyordu.
Avusturya’daki Viyana Üniversitesi’nden araştırmacıların öncülük ettiği çalışmanın bulguları, *Science Advances* dergisinde yayımlandı.
Ekibin elde edebildiği kısıtlı genetik bilgi, muhtemelen çok uzun zaman önce; Avrupa’daki son buzul çağının en soğuk döneminde mağaraya sığınan antik insanların deri, saç veya kan gibi dokularından dökülmüş olmalı.
Bu döneme ait iskeletler son derece nadirdir.
Hatta bu dönem ve kültüre ait günümüze ulaşan insan kalıntısı sayısı oldukça azdır; üstelik bunlardan ikisi de oldukça kötü durumdadır.
El Mirón’da yürütülen bu yeni araştırma, mevcut tabloya çok önemli genetik bilgiler ekliyor.
Bu antik insan DNA’sı, bir zamanlar bu mağarada yaşamış olan insanların muhtemelen koyu renkli ten, saç ve gözlere sahip, batı kökenli bir soydan geldiklerini gösteriyor.
DNA verileri, aralarında kadınlardan daha fazla erkeğin bulunduğu çeşitli bireylerin bir karışımından gelmiş gibi görünüyor.
Araştırmacılar, “Bu sonuç, insan kalıntılarının bulunmadığı durumlarda bile, tortu içindeki DNA’nın (sedaDNA) daha önce erişilemeyen genetik dinamikleri ortaya çıkarma kapasitesini gözler önüne seriyor,” diyerek, bu yöntemin arkeolojik kayıtları insanların genetik kimlikleriyle kesin bir şekilde birleştirdiğini belirtiyorlar.
El Mirón Mağarası. (Cantabria Hükümeti Basın Ofisi/CC BY 3.0)
Tahmin edebileceğiniz üzere, tortu DNA’sı (sedaDNA), arkeoloji alanında devrim yaratma yolunda ilerliyor.
Fiziksel insan kalıntılarına duyulan ihtiyaç ortadan kalktığında, uzmanlar artık fosil kayıtlarının getirdiği kısıtlamalara bağlı kalmak zorunda kalmayabilirler.
Bu teknolojinin beraberinde getirdiği zorlukların henüz tam olarak çözülmesi gerekiyor; ancak 2025 tarihli bir inceleme makalesine göre, üzerinde yapılacak çalışmalarla sedaDNA; insan göç dinamikleri, avcı-toplayıcı etkileşimleri, erken dönem tarım, evcilleştirme süreçleri ve hastalıklar hakkında çok daha derin bir anlayış geliştirmemizi sağlayabilir.
İnceleme makalesinde, “Bu yöntem, arkeolojiyi; hareketlilik, beslenme biçimleri ve aile öyküleri gibi modern arkeolojinin en heyecan verici alanlarında, süreç odaklı araştırmalar açısından yepyeni bir seviyeye taşıyor,” ifadesine yer verildi.
Yazarlar, “Önümüzdeki birkaç yıl içinde sedaDNA’nın çok çeşitli arkeolojik alanlarda ve sorularda kullanımı hızla artacak,” öngörüsünde bulundular.
Elde edilen sonuçlar şimdiden gelmeye başladı bile.
Örneğin 2021 yılında araştırmacılar, Gürcistan’daki bir mağaranın çamurlu zemininden mitokondriyal DNA elde ettiler.
Bu genetik bilgi, 25.000 yıl önce yaşamış bir kadına aitti.
Daha bu yıl, Arjantin’de kaya resimleriyle süslü bir mağaranın duvarında, günümüze kadar korunmuş antik insan DNA’sı örnekleri bulundu.
Max Planck Enstitüsü’nden evrimsel antropolog Alba Bossoms Mesa, “Bulduğumuz antik insan DNA’sı izlerini doğrudan kaya resimlerinin yapılmasıyla ilişkilendiremesek de,” diyerek durumu şöyle açıkladı:
“Bu, mağara duvarlarında binlerce yıl boyunca korunmuş insan DNA’sına dair ilk kanıt niteliğinde.”
Üstelik bu, El Mirón’da bulunan ilk DNA örneği de değil.
2025 yılında araştırmacılar, 46.000 ila 21.000 yıl öncesine tarihlenen toprak örneklerinde hem hayvanlara hem de insanlara ait mitokondriyal DNA’lar keşfettiler.
Görünüşe göre hayvanlar ve insanlar, mağarayı farklı zaman dilimlerinde kullanmışlar.
Bu yeni araştırma ise bir adım daha ileri giderek, mağara tortusundan nükleer DNA elde etmeyi başarıyor.
Mitokondriyal DNA yalnızca anne soyu üzerinden aktarılır; çekirdek DNA’sı ise her iki ebeveynden gelir ve bir bireyin soy geçmişine dair daha fazla bilgi barındırır.
Bu veriler, bilim insanlarının, son buzul çağında Avrupa’daki Batılı ve Doğulu popülasyonların birbirleriyle karışıp karışmadıklarını ya da kıtanın kendi bölgelerinde mi kaldıklarını daha iyi anlamalarına yardımcı olabilir.
Güneybatı Avrupa’daki yeni Buzul Çağı DNA örneklerinin kökeni. (Gelabert ve diğerleri, Science Advances, 2026)
O dönemdeki insan göçleri hakkında daha fazla bilgi edinmek isteyen başyazar Pere Gelabert ve meslektaşları, El Mirón’da bulunan nükleer DNA’yı; Fransa’da yaşamış yaklaşık 31.000 yıllık bir kadına ait kalıntılarla ve kuzey İspanya’da bulunmuş, yaklaşık 25.000 yıl öncesine tarihlenen bir dişten elde edilen verilerle karşılaştırdılar.
Her iki bireyde de bir miktar Doğu kökenli genetik mirasın izlerine rastlanması, Avrupa’nın iki ucundaki insan topluluklarının son buzul maksimumundan önce birbirleriyle karıştıklarını düşündürüyor.
Ancak belki de bu karışım kalıcı olmadı.
El Mirón mağarasında bulunan ve yaklaşık 22.000 yıl öncesine tarihlenen insan DNA’sı, yalnızca batı kökenli genetik mirasa dair izler taşıyor.
Araştırmacılar, “En önemlisi,” diyerek şu sonuca varıyorlar: “…genomik verilerimiz, bu dönemde büyük çaplı bir nüfus değişiminin veya sürekliliğin kesintiye uğramasının yaşanmadığını gösteriyor.”
Bunun yerine, güneybatı Avrupa’daki insan nüfusunun 30.000 ila 20.000 yıl öncesi arasında nispeten kesintisiz bir şekilde varlığını sürdürdüğü anlaşılıyor.
Bilim insanlarının bu dönem ve bölgeye dair üzerinde çalıştıkları antik insan DNA’sı örnekleri hâlâ oldukça sınırlı; ancak tortul antik DNA (sedaDNA) teknikleri, mevcut kanıtları neredeyse iki katına çıkararak büyük bir katkı sağladı.
Gelabert ve meslektaşları, “Gelecekte iskelet kalıntılarından elde edilen genomlar ile sedaDNA veri setlerini birleştirecek çalışmalar, Avrupa’daki Üst Paleolitik dönem topluluklarının genetik yapısını şekillendiren süreçleri daha net bir şekilde anlamak için büyük önem taşıyacaktır,” değerlendirmesinde bulunuyorlar.
Atalarımız belki küle ve toza dönüşmüş olabilirler, ancak yine de bir şekilde hâlâ bizimle birlikteler.
Kaynak: https://www.sciencealert.com