Tersine Dönmüş Gezegen Sistemi, Gezegen Oluşum Kurallarını Alt Üst Ediyor
Çoğumuz Güneş Sistemimizdeki gezegenlerin sırasını, “Meraklı Vedat Dünkü Maçta Jaleye Sordu Umut Nasıldı” gibi eğlenceli ifadeler kullanarak ezberledik.
Kulağa anlamsız gelebilir, ancak bu cümle tanıdık bir sıralamayı düzgün bir şekilde özetliyor: Merkür, Venüs, Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün.
Bu tanıdık düzen, daha derin bir örüntüyü de yansıtıyor. Küçük, kayalık gezegenler Güneş’in yakınında kümelenirken, devasa gaz devleri çok daha uzakta yörüngede dönüyor.
Gökbilimciler on yıllardır uzak yıldızların etrafında aynı düzeni gözlemliyorlar: yakın yörüngede kompakt, kayalık dünyalar ve daha uzakta, soğuk bölgede dönen iri gaz devleri.
Bu örüntü, gezegen oluşumunun standart modelleriyle kusursuz bir şekilde örtüşüyor. Ancak uzaktaki bir sistem, bu bilindik senaryoyu sorguluyor.
Alışılmışın dışına çıkan bir güneş sistemi
Sistemin merkezindeki yıldız olan LHS 1903, Güneşimizden daha küçük ve daha soğuk olan kırmızı bir M-cüce yıldızıdır. Daha az ışık ve ısı yayar, bu da genellikle yakındaki gezegenlerin daha dar yörüngelerde toplanması anlamına gelir.
Warwick Üniversitesi’nden Thomas Wilson liderliğindeki bir ekip, Avrupa Uzay Ajansı’nın CHaracterising ExOPlanet Satellite ( Cheops ) uydusu da dahil olmak üzere, yerdeki ve uzaydaki çeşitli teleskopları kullanarak bu sistemi inceledi.
Araştırmacılar ilk olarak yıldızın etrafında dönen üç gezegen tespit etti. En içteki gezegen kayalık görünüyordu. Sonraki iki gezegen ise gaz halindeydi.
Bu, senaryoya uyuyordu. Ancak daha sonra, Keops verileri beklenmedik bir şeyi ortaya çıkardı: daha da uzakta, dördüncü bir gezegen. Ve bu dış gezegen kayalık bir yapıya sahip gibi görünüyor.
“Bu da sistemi, kayalık-gazlı-gazlı ve sonra tekrar kayalık şeklinde bir gezegen sırasına sahip, içten dışa bir sistem haline getiriyor. Kayalık gezegenler genellikle ana yıldızlarından bu kadar uzakta oluşmazlar,” dedi Thomas.
Gezegen oluşumu teorileri
Güncel gezegen oluşum teorileri, gezegenlerin genç yıldızları çevreleyen dönen gaz ve toz disklerinden ortaya çıktığını öne sürüyor.
Yıldıza yakın bölgelerde, yoğun radyasyon gazın büyük bir kısmını uzaklaştırır. Geriye kalanlar kayalık çekirdeklerdir. Daha uzakta ise, daha soğuk koşullar kalın atmosferlerin oluşmasına ve gaz devlerinin ortaya çıkmasına olanak tanır .
Bu temel düzenek, kendi Güneş Sistemimizi ve diğer birçok sistemi açıklıyor. Gözlemlerle de geniş çapta doğrulandı. Ancak LHS 1903 tam olarak işbirliği yapmıyor.
Dıştaki kayalık gezegen, beklenen kalıbı bozuyor. Gaz bakımından zengin bir gezegenin olması gereken yerde bulunuyor. Bu durum, bilim insanlarını zor bir soru sormaya zorluyor: Olağanüstü bir şey mi oldu, yoksa teorimizde bir eksiklik mi var?
Açıkça görünen açıklamaları test etmek
Gökbilimciler temkinli davranıyor. Tek bir sıra dışı sistem, onlarca yıllık araştırmayı alt üst edemez. Bu nedenle ekip önce daha basit cevaplar aramaya başladı.
Belki de şiddetli bir çarpışma gezegenin atmosferini yok etti. Dev bir asteroit veya kuyruklu yıldız ona çarparak gazı uzaklaştırmış ve geriye kayalık bir çekirdek bırakmış olabilir.
Ya da belki de gezegenler zamanla yer değiştirdiler ve yerçekimi etkileşimleri yoluyla yörüngelerini değiştirdiler.
Ekip simülasyonlar yaptı ve gezegenlerin yörünge periyotlarını hesapladı. Bu senaryoların hiçbiri tutarlı çıkmadı.
Sistemin düzeninde dramatik bir yeniden yapılanma belirtisi yoktu ve etki hipotezi de yetersiz kaldı. Bu da daha beklenmedik bir olasılığı akla getirdi.
Gezegenler her zaman birlikte oluşmaz
LHS 1903 çevresindeki gezegenler, aynı diskten birden bire oluşmak yerine, birbiri ardına oluşmuş olabilirler.
Standart görüşe göre gezegenler birlikte ortaya çıkar. Protoplaneter diskteki madde kümeleri yaklaşık olarak aynı anda büyür. Milyonlarca yıl boyunca, farklı boyutlarda ve bileşimlerde dünyalar haline gelirler.
Bu durumda, kanıtlar farklı bir sıralamaya işaret ediyor. İçteki kayalık gezegen önce oluşmuş, ardından iki gaz bakımından zengin gezegen gelmiş olabilir. Son olarak, sistemdeki gazın büyük bir kısmı zaten yok olduktan sonra, dıştaki kayalık dünya ortaya çıkmış olabilir.
Bu fikir, içten dışa gezegen oluşumu olarak bilinir. Bilim insanları bunu yaklaşık on yıl önce ortaya attılar, ancak net kanıtlar yetersizdi.
“Bu dış gezegen oluştuğunda, sistem muhtemelen gezegen oluşumu için hayati önem taşıyan gaz kaynaklarını çoktan tüketmiş olabilir. Yine de burada, beklentilere meydan okuyan küçük, kayalık bir dünya var,” dedi Thomas.
“Görünüşe göre, gaz bakımından fakir bir ortamda oluşmuş bir gezegene dair ilk kanıtları bulduk.”
Giderek artan sayıda tuhaf insan listesi
Gezegen avcıları son birkaç on yılda binlerce ötegezegen keşfetti . Bunlardan bazıları, yıldızlarının yüzeyine çok yakın seyreden “sıcak Jüpiterler”dir.
Diğerleri ise gezegenimizden daha büyük ama Neptün’den daha küçük süper Dünya’lardır . Birçok sistem bizimkine hiç benzemez. Her tuhaf keşif, Güneş Sistemimizin bir şablon olduğu fikrini bir adım öteye taşıyor.
“Gezegenlerin nasıl oluştuğu ve evrimleştiğiyle ilgili birçok şey hala gizemini koruyor. Cheops’un tam olarak yapmayı amaçladığı şey de bu tür ipuçlarını bulmaktı,” diyor ESA’da Cheops projesi bilimcisi Maximilian Günther .
Güneş Sistemimizin Ötesine Bakış
ESA’da araştırma görevlisi olan Isabel Rebollido, tarihsel olarak gezegen oluşumu teorilerimizin Güneş Sistemimiz hakkında gördüklerimiz ve bildiklerimize dayandığını belirtti.
“Giderek daha fazla farklı ötegezegen sistemi gördükçe, bu teorileri yeniden gözden geçirmeye başlıyoruz.”
Sonuç olarak, bu tür keşifler, bir kataloğa garip bir gezegen eklemekten çok daha fazlasını yapıyor. Bizi, Güneş Sistemimizin tipik olup olmadığını veya bir yıldızın ailesini oluşturmasının birçok yolundan sadece bir örneği olup olmadığını sorgulamaya zorluyorlar.
Ve bu, herhangi bir ezberleme cümlesinin yakalayabileceğinden çok daha büyük bir hikaye.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Tersine Dönmüş Gezegen Sistemi, Gezegen Oluşum Kurallarını Alt Üst Ediyor
Uzaylı Sinyalleri Dünya’ya Ulaştıysa Neden Görmedik? Samanyolu’nda Teknosignature Paradoksu
/Tersine Dönmüş Gezegen Sistemi, Gezegen Oluşum Kurallarını Alt Üst Ediyor/