Radyasyonun Nesillere Etkisi Sanılandan Farklı Çıktı
Araştırmacılar, 1986’daki Çernobil nükleer felaketinden kaynaklanan iyonlaştırıcı radyasyonun (IR) yol açtığı DNA hasarının, radyasyona ilk maruz kalanların çocuklarında da görüldüğünü keşfetti; bu, nesiller arası bir bağlantının ilk kez açıkça ortaya konduğu bir durum.
Önceki çalışmalar, bu genetik hasarın ebeveynden çocuğa geçip geçmediği konusunda kesin sonuçlara varamamıştı, ancak burada araştırmacılar – Almanya’daki Bonn Üniversitesi’nden bir ekip liderliğinde – biraz farklı bir şey aradılar.
Yeni nesilde yeni DNA mutasyonlarını tespit etmek yerine, kümelenmiş de novo mutasyonlar (cDNM’ler) olarak bilinenleri aradılar: çocuklarda bulunan ancak ebeveynlerde bulunmayan, birbirine yakın iki veya daha fazla mutasyon. Bunlar, radyasyona maruz kalmanın neden olduğu ebeveyn DNA’sındaki kırılmalardan kaynaklanan mutasyonlar olacaktır.
Araştırmacılar yayınladıkları makalede, “Radyasyona maruz kalmış ebeveynlerin çocuklarında cDNM sayısında önemli bir artış ve doz tahminleri ile ilgili çocuklardaki cDNM sayısı arasında potansiyel bir ilişki bulduk” diye yazıyorlar.
“İlgili iyonlaştırıcı radyasyonun kesin doğası ve miktarı konusunda belirsizlik olmasına rağmen, bu çalışma, babanın düşük doz iyonlaştırıcı radyasyona uzun süreli maruz kalmasının insan genomu üzerinde nesiller arası bir etkiye sahip olduğuna dair kanıt sağlayan ilk çalışmadır.”
Kontrol grubundaki (mavi), radar operatörleri grubundaki (kırmızı) ve Çernobil grubundaki (sarı) cDNM sayımları. (Brand vd., Sci. Rep., 2025)
Bulgular, Çernobil temizleme işçilerinin 130 çocuğunun, muhtemelen başıboş radyasyona maruz kalmış Alman askeri radar operatörlerinin 110 çocuğunun ve radyasyona maruz kalmamış ebeveynlerin 1.275 çocuğunun (kontrol grubu olarak kullanıldı) tüm genom dizileme taramalarına dayanmaktadır.
Araştırmacılar ortalama olarak Çernobil grubunda çocuk başına 2,65 cDNM, Alman radar grubunda çocuk başına 1,48 ve kontrol grubunda çocuk başına 0,88 cDNM buldu. Araştırmacılar, bu sayıların verilerdeki gürültü nedeniyle muhtemelen abartılı olduğunu, ancak istatistiksel düzeltmeler yapıldıktan sonra bile farkın hala anlamlı olduğunu söylüyor.
Dahası, ebeveyn için daha yüksek radyasyon dozu, çocukta daha yüksek sayıda küme anlamına gelme eğilimindeydi. Bu durum, radyasyonun reaktif oksijen türleri olarak bilinen moleküller oluşturduğu ve bu moleküllerin DNA zincirlerini kırabildiği fikriyle örtüşmektedir; bu kırılmalar, kusurlu bir şekilde onarılırsa, bu çalışmada açıklanan kümeleri geride bırakabilir.
İyi haber şu ki, sağlık riski nispeten düşük olmalı: Maruz kalan ebeveynlerin çocuklarında herhangi bir hastalık riskinin daha yüksek olduğu bulunmadı. Bunun nedeni kısmen, cDNM’lerin çoğunun doğrudan protein kodlayan genlerde değil, ‘kodlama yapmayan’ DNA’da yer almasıdır.
Araştırmacılar, “Babanın iyonlaştırıcı radyasyona maruz kalmasının ardından cDNM’lerdeki genel artışın düşük olması ve genomun protein kodlayan kısmının düşük oranı göz önüne alındığında, maruz kalan ebeveynlerin çocuklarında ortaya çıkan bir hastalığın cDNM tarafından tetiklenme olasılığı minimaldir” diye yazıyorlar.
Bunu daha iyi anlamak için, yaşlı babaların çocuklarına daha fazla DNA mutasyonu aktarma olasılığının daha yüksek olduğunu biliyoruz. Araştırmacılar, gebelik anındaki ebeveyn yaşıyla ilişkili hastalık riskinin, burada incelenen radyasyon maruziyetinden kaynaklanan potansiyel risklerden daha yüksek olduğunu bildiriyor.
Bazı sınırlamalar da mevcut. İlk radyasyon maruziyeti on yıllar önce gerçekleştiği için, araştırmacılar insanların maruziyetini tarihi kayıtlar ve on yıllar öncesine ait cihazlar kullanarak tahmin etmek zorunda kaldılar.
Çalışmaya katılım da gönüllüydü; bu da bazı önyargılara yol açmış olabilir, çünkü radyasyona maruz kaldığından şüphelenenlerin kaydolma olasılığı daha yüksek olabilir.
Bu sınırlamalara rağmen, uzun süreli maruz kalma durumunda iyonlaştırıcı radyasyonun gelecek nesillerin DNA’sında ince izler bırakabileceğini biliyoruz; bu da risk altındakiler için güvenlik önlemlerinin ve dikkatli izlemenin gerekliliğini vurguluyor.
Araştırmacılar, “Radyasyon kaynaklı genetik değişikliklerin bir sonraki nesle aktarılma potansiyeli, güvenli kabul edilenden daha yüksek dozda iyonlaştırıcı radyasyona ve potansiyel olarak daha uzun süre maruz kalmış olabilecek ebeveynler için özellikle endişe vericidir” diye yazıyor.
Kaynak: https://www.sciencealert.com