Ozon Deliğinde Rekor Büyüme: Brezilya’nın Üç Katına Ulaştı
Uydu verileri, Antarktika üzerindeki ozon deliğinin Brezilya’nın üç katı büyüklüğüne ulaşarak kayıtlara geçen en büyük deliklerden biri olduğunu ortaya koydu.
Daha da kötüsü, 16 Eylül’de ölçülen 26 milyon km kare daha da büyüyebilir, çünkü incelme genellikle Ekim ortasına kadar zirveye ulaşmaz.
Bilim insanları bu yılki ozon deliğinin neden bu kadar büyük olduğundan emin değiller ancak bazı araştırmacılar bunun Ocak 2022’deki Tonga sualtı volkanik patlamasıyla bağlantılı olabileceğini düşünüyorlar.
Patlama, ABD’nin şimdiye kadarki en güçlü nükleer denemesine ve yüzyılı aşkın bir süredir gerçekleşen en büyük doğal patlamaya eşitti.
Ozon deliğinin boyutu düzenli olarak dalgalanmaktadır.
Her Ağustos ayında, Antarktika İlkbaharı’nın başlangıcında büyümeye başlar ve Ekim ayı civarında zirveye ulaşır, ardından hafifçe geriler ve sonunda tekrar kapanır.
Bunun nedeni Antarktika’nın yaz mevsimine girmesi ve stratosferdeki sıcaklıkların yükselmeye başlamasıdır.
Bu gerçekleştiğinde, ozon tabakasını incelten ve deliği oluşturan mekanizma yavaşlar ve sonunda durarak deliğin daha fazla büyümesini engeller.
Delik son üç yılda normalden daha geç kapandı, bunun nedeni kısmen Avustralya’da 2019-20 yıllarında yaşanan ve büyük miktarda ozon tabakasını tahrip eden duman salan Kara Yaz orman yangınlarıydı.
Bu yıl da birkaç hafta erken, Ağustos ayının hemen başında açıldı ve kesin olarak ne zaman kapanacağı belli değil.
Donmuş kıta üzerindeki ozon tabakasının incelmesi ilk kez 1985 yılında tespit edildi ve son 35 yılda deliği küçültmek için çeşitli önlemler alındı.
Uzmanlar 1987 yılında yürürlüğe giren Montreal Protokolü’nün deliğin iyileşmesine yardımcı olduğundan eminler, ancak Avrupa’nın Copernicus Sentinel-5P uydusunun bu yılki ölçümleri bir darbe niteliğinde.
Copernicus Atmosfer İzleme Servisi’nde (CAMS) kıdemli bir bilim insanı olan Antje Inness şunları söyledi: ‘Operasyonel ozon izleme ve tahmin servisimiz 2023 ozon deliğinin erken bir başlangıç yaptığını ve Ağustos ortasından bu yana hızla büyüdüğünü gösteriyor.
“16 Eylül’de 26 milyon km²’nin üzerinde bir büyüklüğe ulaşarak kayıtlara geçen en büyük ozon deliklerinden biri haline geldi. Tonga sualtı patlamasının suçlu olabileceğini açıkladı.
Dr Inness, “Ocak 2022’de Hunga Tonga yanardağının patlaması stratosfere çok miktarda su buharı enjekte etti ve bu buhar ancak 2022 ozon deliğinin sona ermesinden sonra güney kutup bölgelerine ulaştı” dedi.
Su buharı, kloroflorokarbonların (CFC’ler) reaksiyona girerek ozon tabakasının incelmesini hızlandırabileceği kutup stratosferik bulutlarının oluşumunun artmasına yol açmış olabilir.
“Su buharının varlığı Antarktika stratosferinin soğumasına da katkıda bulunarak bu kutup stratosferik keseciklerinin oluşumunu daha da arttırabilir ve daha güçlü bir kutup girdabına yol açabilir.
Bu teoriye rağmen bilim insanları, patlamanın delik üzerindeki kesin etkisinin hala devam eden bir araştırma konusu olduğu konusunda uyarıyor. Ancak, bunun için bir emsal var.
1991 yılında Pinatubo Dağı’nın patlamasıyla önemli miktarda sülfür dioksit açığa çıkmış ve bunun daha sonra ozon tabakasının incelmesini arttırdığı tespit edilmiştir.
Ozon tabakasının incelmesi aşırı soğuk sıcaklıklara bağlıdır; çünkü kutup stratosferik bulutları adı verilen belirli bir bulut türü yalnızca -78°C’de oluşabilir.
Bu soğuk bulutlar, inert kimyasalları reaktif bileşiklere dönüştürerek ozonu tahrip eden buz kristalleri içerir.
Söz konusu kimyasallar, güney kutbunun üzerinde dönen soğuk girdapta kimyasal olarak aktif hale gelen klor ve brom içeren maddelerdir.
Bunlar, CFC’ler ve hidrokloroflorokarbonlar (HCFC’ler) gibi halokarbonların buzdolaplarında ve aerosol tenekelerinde soğutucu olarak düzenli olarak kullanıldığı 20. yüzyılın sonunda çok sayıda üretilmiştir.
Bunun üzerine, bu zararlı maddelerin üretimini ve tüketimini aşamalı olarak durdurarak ozon tabakasını korumak amacıyla Montreal Protokolü oluşturuldu.
Avrupa Uzay Ajansı’nın Copernicus Sentinel-5P görev yöneticisi Claus Zehner, bunun ozon tabakasının iyileşmesine yol açtığını söyledi ve ekledi “Bilim insanları şu anda küresel ozon tabakasının yaklaşık 2050 yılına kadar tekrar normal durumuna ulaşacağını tahmin ediyor.
Ozon, üç oksijen atomundan oluşan ve atmosferin yüksek kesimlerinde eser miktarda doğal olarak bulunan bir bileşiktir.
Yutulduğunda insanlar için toksiktir, ancak Dünya yüzeyinden on mil yüksekliğe kadar olan yüksek irtifasında bizi güneşin yaydığı zararlı ultraviyole ışınlarından korur.
Ekim 2017’de fırlatılan Copernicus Sentinel-5P uydusu, Avrupa’nın Dünya atmosferini izlemeye adanmış Copernicus uydularının ilkidir.
Hava kirleticilerini uzaydan daha önce hiç olmadığı kadar doğru ve daha yüksek bir uzamsal çözünürlükte görüntülemek için atmosferik gazları tespit edebilen son teknoloji ürünü bir cihaza sahiptir.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Ozon Deliğinde Rekor Büyüme: Brezilya’nın Üç Katına Ulaştı