Ol Doinyo Lengai Dünyadaki, Belki de Güneş Sistemindeki En Tuhaf Volkan
Ol Doinyo Lengai, Dünya gezegenindeki, hatta belki de tüm Güneş Sistemi’ndeki en tuhaf yanardağlardan biridir. Uzaktan yeterince tipik görünse de, kuzey kraterine bir göz attığınızda, nispeten soğuk ve akıcı motor yağı gibi akan benzersiz bir siyah lav formuyla sızdığını göreceksiniz.
Kuzey Tanzanya’nın Doğu Afrika Riftinde yer alan Ol Doinyo Lengai, natrokarbonatit lav olarak bilinen karbon bazlı lav püskürttüğü bilinen tek aktif yanardağdır. Venüs’teki volkanların da bir zamanlar natrokarbonatit lav püskürtmüş olabileceğine dair bazı kanıtlar var, ancak bu Afrika devi Dünya’da bilinen tek üretici (en azından nispeten yakın zamanlarda).
Çoğu volkan silikat mineralleri bakımından zengin lavlar püskürtür ve bu da erime noktasını 900°C’nin (1,652 Fahrenheit) üzerine çıkarır. Ol Doinyo Lengai lavı nispeten az silika içerir, ancak bol miktarda karbonat mineraline sahiptir, bu da lavın sadece 540 ° C’de (1.004 derece Fahrenheit) sıvı bir duruma girmesine izin verir.
Silis eksikliği lavı son derece viskoz hale getirir. Bir patlama meydana geldiğinde, sızan kızgın bir lav izinden çok, siyah motor yağı fışkıran bir tencereye benzer.
Lavın viskozitesi göz önüne alındığında, bilim insanları yanardağın bu kadar şiddetli patlayabilmesine oldukça şaşırmışlardır. Patlayıcı püskürmeler genellikle diğer yanardağlarda meydana gelir çünkü gaz kabarcıkları yapışkan lavın içinde sıkışıp kalabilir. Bununla birlikte, Ol Doinyo Lengai’nin, belki de çözünmüş karbondioksit ve diğer gazlarla yüklü olduğu ve onu gazlı bir soda gibi efervesan hale getirdiği için yoğun bir sıvı lav akıntısıyla patlayabileceği açıktır.
Yüksekliği 2,962 metre (9,718 feet) olan yanardağın iki krateri vardır, ancak sadece kuzeydeki krater patlamaktadır. En son patlama dönemi Nisan 2017’de başladı ve Mart 2024’teki son rapor itibariyle hala fokurdamaya devam ediyordu.
2009 yılında volkanologlar Ol Doinyo Lengai’den gaz örnekleri toplayarak eşsiz karbon bazlı lavlarının ardındaki nedeni ortaya çıkardılar. İlginç bir şekilde, yanardağın derin deniz sıradağlarından uzakta, iç kesimlerde yer almasına rağmen gazların yapısının okyanus ortası sırtlar boyunca yayılanlardan “ayırt edilemez” olduğunu buldular.
Bu durum araştırmacıları, karbon açısından zengin bu eşsiz lavın, gezegenin kabuğunun hemen altındaki kalın kaya tabakası olan Dünya’nın üst mantosundaki minerallerin erimesiyle oluştuğu sonucuna götürdü.
San Diego Üniversitesi Scripps Oşinografi Enstitüsü’nde jeokimya profesörü ve 2009 tarihli makalenin yazarlarından David Hilton yaptığı açıklamada, “Gazların kimyası ve izotopik bileşimi, CO2’nin doğrudan Doğu Afrika Riftinin altındaki üst mantodan kaynaklandığını ortaya koyuyor” dedi.
Hilton, “Bu manto gazları, karbonatitleri üreten üst mantonun karbon içeriğinin milyonda 300 parça civarında olduğu sonucuna varmamızı sağlıyor; bu da okyanus ortası sırtlarının altında ölçülen konsantrasyonla neredeyse aynı” diye ekledi.
Ol Doinyo Lengai’nin 6 Ekim 2020’de Uluslararası Uzay İstasyonu’ndaki bir astronot tarafından çekilen kuşbakışı görüntüsü.Resim kredisi: ISS/NASA
Ol Doinyo Lengai’nin üzerinde bulunduğu Doğu Afrika Rift sistemi yaklaşık 25 milyon yıldır tektonik olarak aktiftir ve dünyanın en ilginç jeolojik sıcak noktalarından biri olmaya devam etmektedir.
Afrika’nın doğu yakasını oyan bu sistem, Afrika Levhası içinde yılda birkaç milimetre birbirinden uzaklaşan dev bir yırtıktır. Milyonlarca yıl içinde Afrika kıtasını ikiye bölerek Doğu Afrika ile kalan Afrika Levhası arasında yeni bir okyanus yaratabilir.
Bu farklı plaka sınırı, Kilimanjaro Dağı, Kenya Dağı ve son olarak Ol Doinyo Lengai de dahil olmak üzere bölgedeki yüksek zirvelerin çoğundan sorumludur.
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber