Neden Modern İnsanlar Neandertallerin Yerini Aldı?
Neden en yakın akrabalarımız olan Neandertallerin soyu tükenirken insanlar dünyayı ele geçirdi? Sadece daha zeki olmamız mümkün, ancak bunun doğru olduğuna dair şaşırtıcı derecede az kanıt var.
Neandertallerin büyük beyinleri, dilleri ve sofistike aletleri vardı. Sanat ve takı yapıyorlardı. Zekiydiler, bu da ilginç bir olasılığı akla getiriyor. Belki de önemli farklılıklar bireysel düzeyde değil, toplumlarımızdaydı.
İki yüz elli bin yıl önce, Avrupa ve Batı Asya Neandertal topraklarıydı. Homo sapiens Güney Afrika’da yaşıyordu. Tahminler değişmekle birlikte belki de 100.000 yıl önce modern insanlar Afrika’dan göç etti.
Kırk bin yıl önce Neandertaller Asya ve Avrupa’dan kayboldu ve yerlerini insanlar aldı. Yavaş ve kaçınılmaz bir şekilde yer değiştirmeleri, insanların bazı avantajlara sahip olduğunu göstermektedir, ancak bunun ne olduğu bilinmemektedir.
Antropologlar bir zamanlar Neandertalleri aptal zalimler olarak görüyorlardı. Ancak son arkeolojik buluntular, zeka konusunda bize rakip olduklarını gösteriyor.
Neandertaller ateşi bizden önce öğrenmişlerdi. Mamut ve yünlü gergedan gibi büyük av hayvanlarının yanı sıra tavşan ve kuş gibi küçük hayvanları da avlayan ölümcül avcılardı.
Bitkiler, tohumlar ve kabuklu deniz ürünleri topladılar. Tüm bu türleri avlamak ve toplamak doğayı derinlemesine anlamayı gerektiriyordu.
Neandertaller ayrıca boncuklar ve mağara resimleri yaparak güzellik duygusuna da sahipti. Ölülerini çiçeklerle gömen ruhani insanlardı.
Mağaraların içinde bulunan taş çemberler Neandertal tapınakları olabilir. Modern avcı-toplayıcılar gibi, Neandertallerin yaşamları da muhtemelen batıl inançlar ve büyüyle doluydu; gökleri tanrılarla doluydu, mağaralarında ata ruhları yaşıyordu.
Bir de Homo sapiens ve Neandertallerin birlikte çocuk sahibi oldukları gerçeği var. O kadar da farklı değildik. Ama Neandertallerle binlerce yıl boyunca birçok kez karşılaştık ve sonuç hep aynı oldu. Onlar yok oldu. Biz kaldık.
Avcı-toplayıcı toplum
Belki de temel farklılıklar bireysel düzeyden ziyade toplumsal düzeydeydi. İnsanları izole bir şekilde anlamak imkansızdır, tıpkı bir bal arısını kolonisini dikkate almadan anlayamayacağınız gibi. Bireyselliğimizle övünürüz, ancak hayatta kalmamız daha büyük sosyal gruplara bağlıdır, tıpkı bir arının kaderinin koloninin hayatta kalmasına bağlı olması gibi.
Modern avcı-toplayıcılar, ilk insanların ve Neandertallerin nasıl yaşadığına dair en iyi tahminlerimizi sunuyor. Namibya’daki Khoisan ve Tanzanya’daki Hadzabe gibi insanlar ailelerini on ila 60 kişiden oluşan gezici gruplar halinde bir araya getirirler. Bu gruplar birleşerek bin ya da daha fazla kişiden oluşan gevşek örgütlü bir kabileye dönüşüyor.
Bu kabileler hiyerarşik yapılardan yoksundur, ancak ortak dil ve din, evlilikler, akrabalıklar ve arkadaşlıklar ile birbirlerine bağlıdırlar. Neandertal toplumları da benzer olabilir ancak önemli bir farkla: daha küçük sosyal gruplar.
Birbirine sıkı sıkıya bağlı kabileler
Buna işaret eden şey, Neandertallerin daha düşük genetik çeşitliliğe sahip olduğuna dair kanıtlardır.
Küçük popülasyonlarda genler kolayca kaybolur. Eğer her on kişiden biri kıvırcık saç genini taşıyorsa, on kişilik bir grupta bir ölüm bu geni popülasyondan silebilir. Elli kişilik bir grupta ise beş kişi geni taşıyacaktır – birden fazla yedek kopya. Dolayısıyla zaman içinde küçük gruplar genetik varyasyonu kaybetme eğilimine girerek daha az genle sonuçlanır.
2022 yılında Sibirya’nın Altay Dağları’ndaki bir mağarada bulunan 11 Neandertale ait kemik ve dişlerden DNA elde edildi. Bir baba ve bir kız da dahil olmak üzere birkaç birey akrabaydı – tek bir gruptandılar. Ve düşük genetik çeşitlilik gösteriyorlardı.
İki kromozom setini miras aldığımız için – biri annemizden, diğeri babamızdan – her genin iki kopyasını taşırız. Genellikle bir genin iki farklı versiyonuna sahip oluruz. Annenizden mavi gözler için bir gen, babanızdan ise kahverengi gözler için bir gen alabilirsiniz.
Ancak Altay Neandertalleri genellikle her genin bir versiyonuna sahipti. Çalışmada belirtildiği üzere, bu düşük çeşitlilik onların küçük gruplar halinde yaşadıklarını gösteriyor – muhtemelen ortalama 20 kişi.
Neandertal anatomisinin küçük grupları tercih etmiş olması mümkün. Sağlam ve kaslı olan Neandertaller bizden daha ağırdı. Dolayısıyla her bir Neandertal daha fazla yiyeceğe ihtiyaç duyuyordu, bu da toprağın Homo sapiens’ten daha az Neandertal’i destekleyebileceği anlamına geliyordu.
Ve Neandertaller çoğunlukla et yemiş olabilir. Et yiyenler, et ve bitki yiyenlere göre topraktan daha az kalori alırdı ve bu da yine daha küçük nüfuslara yol açardı.
Grup büyüklüğü önemlidir
İnsanlar Neandertallerden daha büyük gruplar halinde yaşadıysa bu bize avantaj sağlamış olabilir.
Güçlü ve mızrak kullanmada yetenekli olan Neandertaller muhtemelen iyi savaşçılardı. Hafif yapılı insanlar muhtemelen menzilden saldırmak için yay kullanarak karşı koymuşlardır.
Ancak Neandertaller ve insanlar savaşta eşit derecede tehlikeli olsalar bile, eğer insanlar sayısal bir avantaja sahipse, daha fazla savaşçı getirebilir ve daha fazla kayıp verebilirlerdi.
Büyük toplumların başka, daha ince avantajları da vardır. Daha büyük grupların daha fazla beyni vardır. Sorunları çözmek, hayvanlar ve bitkiler hakkındaki bilgileri hatırlamak, alet yapma ve giysi dikme tekniklerini öğrenmek için daha fazla beyin. Büyük gruplar daha yüksek genetik çeşitliliğe sahip oldukları gibi, daha yüksek fikir çeşitliliğine de sahip olacaklardır.
Ve daha fazla insan daha fazla bağlantı demektir. Metcalfe Yasası’na göre ağ bağlantıları, ağın büyüklüğü ile birlikte katlanarak artar. 20 kişilik bir grubun üyeleri arasında 190 olası bağlantı varken, 60 kişinin 1770 olası bağlantısı vardır.
Bilgi bu bağlantılar üzerinden akar: insanlar ve hayvan hareketleri hakkında haberler; alet yapma teknikleri; kelimeler, şarkılar ve efsaneler. Ayrıca grubun davranışları giderek daha karmaşık hale gelir.
Karıncaları düşünün. Bireysel olarak karıncalar akıllı değildir. Ancak milyonlarca karınca arasındaki etkileşimler kolonilerin ayrıntılı yuvalar yapmasını, yiyecek aramasını ve bir karıncanın boyundan kat kat büyük hayvanları öldürmesini sağlar. Aynı şekilde, insan grupları da tek bir kişinin yapamayacağı şeyleri yapar – binalar ve arabalar tasarlar, ayrıntılı bilgisayar programları yazar, savaşır, şirketleri ve ülkeleri yönetir.
İnsanlar büyük beyinlere (balinalar ve fillerde de vardır) ya da büyük sosyal gruplara (zebralar ve antiloplar büyük sürüler oluşturur) sahip olma konusunda benzersiz değildir. Ancak bunları bir araya getirme konusunda eşsiziz.
Şair John Dunne’ın deyimiyle, hiçbir insan – ve hiçbir Neandertal – bir ada değildir. Hepimiz daha büyük bir şeyin parçasıyız. Ve tarih boyunca insanlar giderek daha büyük sosyal gruplar oluşturdular: gruplar, kabileler, şehirler, ulus devletler, uluslararası ittifaklar.
O halde, büyük sosyal yapılar inşa etme yeteneği Homo sapiens’e doğaya ve diğer hominin türlerine karşı üstünlük sağlamış olabilir.The Conversation
Nicholas R. Longrich, Paleontoloji ve Evrimsel Biyoloji Kıdemli Öğretim Görevlisi, Bath Üniversitesi Yaşam Bilimleri, Bath Üniversitesi
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber
Avrupa’nın Unutulmuş Hikayesi: Neandertallerin Yapıştırıcı Kullanımı Nasıl Keşfedildi