Mars’ın Labirentinde 9,022 Metrelik Dev Yanardağ ve 450 Km Genişliğindeki Gizemli Buzullar: Sıra Dışı Bir Keşif
Teksas’ın Woodlands kentinde düzenlenen 55. Ay ve Gezegen Bilimi Konferansı’nda çığır açan bir açıklama yapan bilim insanları, Mars’ın ekvatora yakın Tharsis volkanik bölgesinin doğu kesiminde dev bir volkan ve olası gömülü buzul tabakasının keşfedildiğini açıkladılar.
1971’de Mariner 9’dan bu yana Mars’ın yörüngesindeki uzay araçları tarafından defalarca görüntülenen ancak tanınamayacak kadar aşınmış olan dev yanardağ, Mars’ın en ikonik bölgelerinden birinde, labirenti andıran Noctis Labyrinthus (Gece Labirenti) ile Valles Marineris’in (Mariner Vadileri) anıtsal kanyonları arasındaki sınırda onlarca yıldır gözlerden uzakta saklanıyordu.
Geçici olarak “Noctis volkanı” olarak adlandırılan ve resmi bir isim bekleyen yapının merkezi 7° 35′ S, 93° 55′ W’dir. 9,022 metre (29,600 feet) yüksekliğe ulaşır ve 450 kilometre (280 mil) genişliğe yayılır. Volkanın devasa büyüklüğü ve karmaşık değişim tarihi, çok uzun süredir aktif olduğunu göstermektedir. Güneydoğu kesiminde, altında buzul buzunun muhtemelen hala mevcut olduğu ince, yeni bir volkanik tortu yatmaktadır.
Bu dev yanardağ ve olası buzul buz keşfi, Mars’ın zaman içindeki jeolojik evrimini incelemek, yaşam aramak ve gelecekte robotlar ve insanlarla keşif yapmak için heyecan verici yeni bir konuma işaret ettiği için önemlidir.
NASA Ames Araştırma Merkezi’nde bulunan SETI Enstitüsü ve Mars Enstitüsü’nden gezegen bilimci ve çalışmanın başyazarı Dr. Pascal Lee, “Geçen yıl bir buzul kalıntısı bulduğumuz bir alanın jeolojisini inceliyorduk ki, devasa ve derinden aşınmış bir volkanın içinde olduğumuzu fark ettik” dedi.
Birkaç ipucu birlikte ele alındığında, Noctis Labyrinthus’un bu doğu kesimindeki katmanlı mesa ve kanyonlar karmaşasının volkanik doğasını ele vermektedir. Merkezi zirve alanı, bölgesel bir yüksekliğe ulaşan ve zirve alanından aşağıya doğru eğimli bir yay oluşturan birkaç yükseltilmiş meza ile işaretlenmiştir. Yumuşak dış yamaçlar farklı yönlerde 225 kilometre (140 mil) uzaklığa kadar uzanır.
Bir kaldera kalıntısı – bir zamanlar bir lav gölüne ev sahipliği yapan çökmüş bir volkanik kraterin kalıntıları – yapının merkezine yakın bir yerde görülebilir. Lav akıntıları, piroklastik birikintiler (kül, cüruf, ponza ve tephra gibi volkanik partiküllü malzemelerden oluşur) ve hidratlı mineral birikintileri yapının çevresindeki çeşitli alanlarda görülür.
“Mars’ın bu bölgesinin, Mars tarihinin uzun bir dönemini kapsayan çok çeşitli sulu minerallere sahip olduğu bilinmektedir. Bu mineraller için volkanik bir ortamdan uzun süredir şüpheleniliyordu. Dolayısıyla burada bir yanardağ bulmak çok şaşırtıcı olmayabilir,” diyor Maryland Üniversitesi Jeoloji Bölümü’nde yüksek lisans öğrencisi ve çalışmanın ortak yazarı Sourabh Shubham. “Bir anlamda, bu büyük volkan uzun zamandır aranan bir ‘dumanı tüten silah’.”
Çalışma, volkana ek olarak, volkanın çevresinde çok sayıda alçak, yuvarlak ve uzun, kabarcık benzeri höyükler sunan 5,000 kilometrekarelik (1,930 mil kare) geniş bir volkanik tortu alanının keşfedildiğini bildirmektedir. Bu “kabarcıklı arazi”, sıcak volkanik malzemelerden oluşan ince bir örtü su veya buz bakımından zengin bir yüzeyin üzerine geldiğinde patlayıcı buhar tahliyesi veya buhar şişmesi ile üretilen “köksüz koniler” alanı olarak yorumlanmaktadır.
Sadece bir yıl önce Lee, Shubham ve meslektaşları John W. Schutt, aynı volkanik setteki büyük bir aşındırma açıklığı boyunca, bir buzulun morfolojik özelliklerine sahip açık tonlu bir sülfat tuzu birikintisi (LTD) şeklinde bir buzulun – ya da “kalıntı buzulun” – muhteşem kalıntılarını tespit etmişlerdi.
Esas olarak sulu bir sülfat olan jarozitten oluşan sülfat birikintisinin, volkanik piroklastik malzemelerden oluşan örtünün bir buzul üzerinde durması ve buzla kimyasal tepkimeye girmesi sonucu oluştuğu yorumlanmıştır. Mevcut çalışmada tanımlanan kırılmış köksüz koniler, benzer polihidratlı sülfat oluşumları göstermekte, ayrıca kabarmış volkanik örtünün altında geniş bir buzul buz tabakası saklıyor olabileceğini düşündürmektedir.
Noctis yanardağı, muhtemelen kırılma, termal erozyon ve buzul erozyonunun bir kombinasyonundan kaynaklanan uzun ve karmaşık bir modifikasyon geçmişi sunmaktadır. Araştırmacılar volkanı, piroklastik malzemelerin, lavların ve buzun katmanlı birikimlerinden oluşan geniş bir kalkan olarak yorumluyor; bu sonuncusu, zaman içinde kanatlarında tekrarlanan kar ve buzul birikimlerinden kaynaklanıyor.
Kırıklar ve faylar zamanla geliştikçe, özellikle de yanardağın üzerinde bulunduğu daha geniş Tharsis bölgesinin yükselmesiyle bağlantılı olarak, lavlar yanardağın farklı kısımlarından yükselmeye başlamış, termal erozyona ve büyük miktarda gömülü buzun çıkarılmasına ve yanardağın tüm bölümlerinin felaketle çökmesine yol açmıştır.
Sonraki buzullaşmalar erozyonu devam ettirerek yapı içindeki birçok kanyona bugünkü kendine özgü şeklini vermiştir. Bu bağlamda, “kalıntı buzul” ve etrafındaki olası gömülü buzul tabakası, Noctis yanardağını etkileyen en son buzullaşma döneminin kalıntıları olabilir.
Ancak yeni keşfedilen dev yanardağla ilgili pek çok şey gizemini koruyor. Uzun süredir aktif olduğu ve Mars’ın tarihinin erken dönemlerinde oluşmaya başladığı açık olsa da, tam olarak ne kadar erken olduğu bilinmiyor. Benzer şekilde, modern zamanlarda bile patlamalar yaşamış olmasına rağmen, hala volkanik olarak aktif olup olmadığı ve tekrar patlayıp patlamayacağı bilinmemektedir. Ve eğer çok uzun bir süredir aktifse, sürekli sıcaklık ve buzdan gelen su kombinasyonu bölgenin yaşam barındırmasına izin vermiş olabilir mi?
Noctis yanardağını çevreleyen gizemler bilim insanlarını şaşırtmaya devam ederken, bölge Mars’ın jeolojik evrimini incelemek, yaşam aramak ve gelecekteki robotik ve insan keşiflerini planlamak için heyecan verici yeni bir yer olarak ortaya çıkıyor. Ekvatora yakın sığ derinliklerde buzul buzunun olası varlığı, insanların potansiyel olarak gezegenin daha az soğuk bir bölümünü keşfedebileceği ve aynı zamanda hidrasyon ve roket yakıtı üretimi (H2O’yu hidrojen ve oksijene parçalayarak) için su çıkarabileceği anlamına geliyor.
“Noctis yanardağ alanını son derece heyecan verici kılan şeylerin bir araya gelmesidir. O kadar eski ve uzun ömürlü bir yanardağ ki, Mars’ın zaman içindeki evrimini incelemek için iç kısmının farklı bölümlerini incelemek, örneklemek ve tarihlemek için yürüyüş yapabilir, arabayla gidebilir veya uçabilirsiniz. Ayrıca su ve buzla etkileşime giren uzun bir ısı geçmişine sahiptir, bu da onu astrobiyoloji ve yaşam belirtileri arayışımız için birincil konum haline getirmektedir.”
Lee sözlerini şöyle sürdürdü: “Son olarak, Mars’ın nispeten sıcak ekvator bölgesinde buzul buzunun yüzeye yakın bir yerde hala korunuyor olması, burayı robotik ve insanlı keşifler için çok cazip kılıyor.”
Bu çalışma NASA’nın Mariner 9, Viking Orbiter 1 ve 2, Mars Global Surveyor, Mars Odyssey ve Mars Reconnaissance Orbiter misyonlarının yanı sıra ESA’nın Mars Express misyonundan elde edilen veriler kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmada kullanılan çeşitli veri setlerini elde eden araç ekiplerine özel teşekkürlerimizi sunarız. Açık NASA Gezegen Veri Sistemi, Mars Quickmap, Mars Trek ve Google Mars çevrimiçi veri görselleştirme araçlarının kullanımı da çalışmanın gerçekleştirilmesinde kilit rol oynamıştır.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Mars’ın Labirentinde 9,022 Metrelik Dev Yanardağ ve 450 Km Genişliğindeki Gizemli Buzullar: Sıra Dışı Bir Keşif
Nikola Tesla Akıllı Uzaylılardan Bir Sinyal Aldığını Düşünüyordu
Nikola Tesla Akıllı Uzaylılardan Bir Sinyal Aldığını Düşünüyordu
Mars’ın Labirentinde 9,022 Metrelik Dev Yanardağ ve 450 Km Genişliğindeki Gizemli Buzullar: Sıra Dışı Bir Keşif