Kadınların Erkeklerden Neden Daha Uzun Yaşadığı Sonunda Çözüldü
İstatistikler uzun zamandır kadınların ortalama olarak erkeklerden daha uzun yaşadığını gösteriyor. Ancak bunun nedeni hâlâ bir sır olarak kalıyor. 16 bilim insanından oluşan uluslararası bir ekip tarafından yakın zamanda yapılan bir çalışma, bu olguya evrensel bir açıklama getirmeyi amaçlıyor.
Cinsiyet farklılıklarının hem genetik hem de evrimsel süreçlerde derin kökleri olduğu ortaya çıktı.
Daha önce bilim insanları, yaşam beklentisi farklılıklarındaki bu eğilimi yaşam tarzına bağlamıştı: İstatistikler, erkeklerin sigara ve alkol kullanma, zorlu işlerde çalışma ve sağlıklarını riske atma olasılıklarının daha yüksek olduğunu gösteriyor. Tüm bunlar şüphesiz hem sağlığı hem de yaşam beklentisini etkiliyor, ancak yeni çalışma, yaşam beklentisi farkının çok daha derin olduğunu gösteriyor.
XX’e karşı XY
Erkekler ve kadınlar arasındaki fark kromozomlarla başlar. Bildiğimiz gibi, kadınların iki X kromozomu, erkeklerin ise bir X ve bir Y kromozomu vardır. X’in bu “yedek kopyası”, kadın vücuduna ek koruma sağlar: Bir kromozomda kusur varsa, diğeri bunu telafi edebilir. Ancak erkekler bu güvenlik ağından yoksundur.
Ayrıca yazarların da belirttiği gibi Y kromozomu sıklıkla genetik materyal için tuzak görevi gören uzun, tekrarlayan DNA bölümleri içerir: bunlar kromozom replikasyonu sırasında hataların oluşmasını teşvik eder ve mutasyon olasılığını artırır.
İlginçtir ki, kuşlarda durum tam tersidir: dişilerin farklı cinsiyet kromozomları (ZW) bulunurken, erkeklerin aynı cinsiyet kromozomları (ZZ) vardır. Ayrıca birçok kuş türünde erkekler daha uzun yaşar. Memelilerin ve kuşların yaşam sürelerini karşılaştırmak için bir bilim insanları ekibi, dünyanın dört bir yanındaki hayvanat bahçelerinden 1.176 hayvanı içeren bir veri setini analiz etti .
Elde edilen veriler, benzer bir kromozom setinin yaşam süresinin uzamasıyla ilişkili olduğu hipotezini doğruladı. Dolayısıyla, çoğu memelide dişiler ortalama %12, çoğu kuş türünde ise erkekler %5 daha uzun yaşadı. Ancak istisnalar da vardı.
“Bazı türlerde beklenenin tam tersi gözlemlendi. Örneğin, birçok yırtıcı kuşta dişiler daha büyüktür ve erkeklerden daha uzun yaşarlar. Dolayısıyla cinsiyet kromozomları genel tablonun sadece bir parçası olabilir.”
Genetiğin yanı sıra üreme stratejileri de önemli rol oynuyor.
Cinsel seçilim
Hayvanlar aleminde erkeklerin dişileri cezbeden ayırt edici özellikler kazanmak üzere evrimleştiğini muhtemelen fark etmişsinizdir. Horozların göz alıcı bir ibiği ve gür bir kuyruğu, tavus kuşlarının yanardöner renklere sahip lüks yelpaze şeklinde bir kuyruğu ve geyiklerin ise güç ve sağlam bir sağlığın göstergesi olan devasa boynuzları vardır. Yeni bir çalışmada bilim insanları, oldukça rekabetçi çok eşli memelilerde erkeklerin genellikle dişilerden önce öldüğünü de ortaya koydu.
Ancak birçok kuş türü tek eşlidir, bu nedenle rekabet baskısı daha azdır ve erkekler genellikle daha uzun yaşarlar.
Yavrulara bakım
Doğa, erkekleri daha çarpıcı bir görünüme kavuştururken, dişiler çocuk bakımına öncelik verecek şekilde evrimleşmiştir. Çalışma ayrıca, yavru yetiştirmeye daha fazla yatırım yapan cinsiyetin daha uzun yaşama eğiliminde olduğunu ortaya koymuştur.
Çalışma kapsamında bilim insanları, uzun süredir devam eden bir başka teoriyi de test ettiler: Yırtıcı hayvanlar, patojenler ve sert iklim koşulları gibi çeşitli çevresel faktörler, erkekler ve dişiler arasındaki yaşam süresi farkını artırıyor. Bunu yapmak için, bu koşulların büyük ölçüde bulunmadığı hayvanat bahçesi popülasyonlarını tekrar incelediler.
Yırtıcı hayvanlara veya doğal afetlere karşı korunma ihtiyacı olmasa bile, yaşam süresindeki fark devam ediyor. Araştırmacılar ayrıca, hem hayvanat bahçelerindeki hem de doğadaki popülasyonları karşılaştırdılar: Hayvanat bahçelerinde bu eğilim daha az fark edilir (sonuçta, personel hayvanların sağlığını dikkatlice izliyor ve yardım sağlamak için derhal harekete geçiyor), ancak yine de mevcut.
Çalışmanın yazarları, kadınların uzun ömürlü olmasının genetik koruma, evrimsel stratejiler ve yavruların hayatta kalması için uzun yaşamın biyolojik “faydası”nın birleşimi sonucu ortaya çıktığı sonucuna vardı.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Kadınların Erkeklerden Neden Daha Uzun Yaşadığı Sonunda Çözüldü