Jeomanyetik Fırtınaların Ardındaki Sırlar: Kutuplardan Uzakta Neler Oluyor?
Bu hafta sonu orta enlemlere kadar gece gökyüzüne ilgi duyanlar için muhteşem bir ziyafetti. Geçen haftanın yoğun güneş aktivitesi, genellikle bu enlemlerde bile görülmeyen aşırı bir aurora olayıyla sonuçlandı. Sosyal medya – muhtemelen hafta sonu olmasının da yardımıyla – harika fotoğraflarla dolup taştı, bu da birçok insanın neler olup bittiğini ve bu olayın ne kadar yaygın olduğunu merak etmesine yol açtı.
NOAA Uzay Hava Tahmin Merkezi, gezegenin Cadılar Bayramı 2003’ten bu yana en güçlü olay olan aşırı bir jeomanyetik fırtına (G5 kategorisi) yaşadığını bildirdi. O dönemde bu olay İsveç ve Güney Afrika’da jeneratör arızalarına neden olacak kadar şiddetliydi. Ortalama olarak her güneş döngüsünde bu türden dört olay yaşanmaktadır.
Güneş aktivitesi canlandıkça, Güneş, çevresindeki alandan biraz daha soğuk olan güneş lekesi bölgeleri tarafından işaretlenir. Bu bölgeler inanılmaz derecede güçlü manyetik alanlara sahiptir ve uzay havasındaki büyük olaylara neden olan da bu manyetik alanların davranışlarıdır. Hafta sonunun auroral aktivitesi, Dünya’nın 16 katı genişliğindeki AR3664 adlı bir güneş lekesinden geliyor.
“Manyetik alan çizgilerinin özel bir temel özelliği vardır – tipik olarak birbirlerini geçemezler. Bu da bükülüp birbirine dolandıkça, sarılmış bir yay gibi enerji depoladıkları anlamına gelir. ‘Manyetik yeniden bağlanma’ olarak adlandırılan bir olay meydana geldiğinde, bu alanlar hızla gevşeyerek uzaya patlayıcı enerji salabilir.” Uzay Hava Bilimcisi Dr. John Morgan yaptığı açıklamada şunları söyledi.
Güneş lekelerinin manyetik salınımı güneş patlamalarına neden olabilir – o kadar yoğun ışık parlamaları ki sekiz dakika sonra Dünya’ya ulaştıklarında üst atmosferdeki atomları iyonize ederek şişmesine neden olurlar. Radyo kesintilerine, GPS’de hatalara ve uydularda sürüklenmeye neden olurlar. AR3664, bu döngünün şimdiye kadarki en güçlü ikinci patlaması olan bir X5.8 patlaması yayınladı.
Ama bu sadece güneş patlamaları değil. Uzay havasını oluşturan koronal kütle atımları (CME’ler) da vardır. Bunlar Güneş’ten gelen yüksek hızlı plazma salınımlarıdır. Yüklü parçacıklar şu anda gezegenimize çarpıyor, ancak CME’ler çok daha fazla enerjiyle geliyor. Bu parçacıklar saniyede binlerce kilometre hızla hareket ederler. Dünya’ya ulaştıklarında manyetik alan çizgilerini takip eder ve kutup bölgelerinin etrafındaki atmosfere çarparlar.
Genellikle. Avustralya anakarası, İtalya’daki Toskana ve Güney Kaliforniya gibi yerler kutuplara yakın değildir ama yine de aurora buralarda görülebilir. Çok fazla ışık kirliliği olan yerlerde bile görülebiliyordu. Çünkü çok fazla plazma geliyordu. Dünya, birden fazla CME’nin aynı anda çarpması için doğru yerde ve doğru zamandaydı. Bunlardan üçü birleşerek bir “yamyam CME” oluşturdu çünkü Güneş tarafından en son salınan diğer ikisinden daha hızlıydı ve onları yuttu.
Bu plazmanın bir kısmı Dünya’ya ulaştı ve normalden daha düşük enlemlerde atmosfere çarptı. Böylece auroralar normalde görülmeyen pek çok yerden görülebildi. Birçok insanın aklındaki bir başka soru da şu: Bu tekrar olacak mı?
“Kimse kesin olarak bilemez. Son birkaç günde yaşananlar kesinlikle akıllı telefon çağının en önemli olaylarından biri gibi görünüyor,” diyor Morgan. “Bu güneş döngüsü için auroral aktivitenin zirvesini görmüş olmamız kesinlikle mümkün. Ancak, deneyimlerimiz bize büyük olayların güneş döngüsünün zirvesinden çok sonra bile gerçekleşebileceğini söylüyor, bu nedenle kaçıranlar için önümüzdeki birkaç yıl içinde benzer olayların gerçekleşme şansı kesinlikle yüksek.”
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Jeomanyetik Fırtınaların Ardındaki Sırlar: Kutuplardan Uzakta Neler Oluyor?