İnsan Y Kromozomu X Kromozomundan Çok Daha Hızlı Evrim Geçiriyor
Araştırmacılar ilk kez insan olmayan primatların cinsiyet kromozomlarını tam olarak diziledi ve X kromozomu büyük ölçüde durağan kalırken erkeğe özgü Y kromozomunun nasıl inanılmaz bir hızla evrimleştiğini ortaya koydu. Bu bulguları insan genomuyla karşılaştıran çalışmanın yazarları, kendi türümüzün de erkek cinsiyet kromozomu boyunca hızla değişen bir genetik kodla bu evrimsel dansın bir parçası olduğunu keşfetti.
Tüm insanlar 23 çift kromozoma sahiptir ve bunlardan biri cinsiyet kromozomlarını oluşturur. Dişiler için bu iki X kromozomu anlamına gelirken, erkeklerde bir X ve bir Y kromozomu bulunur.
Yeni çalışmanın arkasındaki araştırmacılar, şempanzeler, bonobolar, goriller, Bornean orangutanları ve Sumatra orangutanları dahil olmak üzere beş büyük maymunun yanı sıra bir küçük maymun olan siamang gibbonunun X ve Y kromozomları için uçtan uca tam referans genomları oluşturdu.
İnsanları da işin içine katan araştırmacılar, yedi farklı primatın ölçümlerini karşılaştırmayı başardı. Bunu yaparken, Y kromozomlarının türler arasında büyük ölçüde farklılık gösterme eğiliminde olduğunu, X kromozomlarının ise büyük ölçüde benzer olduğunu buldular.
Örneğin, maymun X kromozomu dizilerinin yüzde 90’ından fazlası insan X kromozomu ile eşleşiyor ve bu da milyonlarca yıllık evrim boyunca nispeten küçük bir değişim derecesine işaret ediyor. Buna karşılık, maymun Y kromozomlarının yalnızca yüzde 14 ila 27’si insan versiyonuyla uyumludur ve bu da muazzam miktarda hızlı bir değişime işaret etmektedir.
Çalışmanın yazarı Kateryna Makova yaptığı açıklamada, “Bu türlerin Y kromozomları arasındaki farklılıkların boyutu çok şaşırtıcıydı” dedi. “Bu türlerden bazıları insan soyundan yalnızca yedi milyon yıl önce ayrılmıştır ki bu da evrim açısından çok uzun bir süre değildir. Bu da Y kromozomlarının çok hızlı evrimleştiğini gösteriyor.”
Böylesine kapsamlı bir varyasyonun nedeni muhtemelen Y kromozomunun diğer kromozomlarla çok fazla genetik bilgi alışverişinde bulunmaması, yani çok fazla delesyon ve diğer mutasyon türlerini alma eğiliminde olmasıdır. Sonuç olarak, Y kromozomu zaman içinde giderek kısalmaktadır.
Makova, “Maymun Y’sinin küçüldüğünü, birçok mutasyon ve tekrar biriktirdiğini ve genlerini kaybettiğini gördük” dedi. Çalışmanın yazarları makalelerinde, “Bu bozulma nedeniyle, Y kromozomunun memelilerde yok olma yolunda olduğu öne sürülmüştür” diye yazıyor.
Ancak ekip, Y kromozomu küçülse de, bazı genleri “arındırıcı seçilim altında evrimleştiği” için tamamen yok olma ihtimalinin düşük olduğunu buldu. Başka bir deyişle, bazı genler önemli dizileri sağlam tutan güvenlik mekanizmaları tarafından korunmaktadır.
Bu hayatta kalma stratejilerinden biri, birbirinin ayna görüntüsünde tekrar eden gen dizilerini içeren palindromların kullanımını içerir ve uçları bir araya gelen iki özdeş kopya oluşturur. Sonuç olarak, bir kopyada meydana gelen herhangi bir hasar, eşleşen DNA’nın bitişik uzantısı ile bilgi alışverişi yapılarak düzeltilebilir.
Çalışmanın yazarı Adam Phillippy, “Bu genlerin palindrom halinde olması, yedek bir kopya tutmak gibidir” diyor. Araştırmacılara göre, palindromlar tarafından korunan genler türden türe büyük ölçüde değişme eğilimindedir, ancak birçoğu spermatogenezde yer almaktadır.
Y kromozomunun erkeklerin varlığını sürdürmesi için gerekli olduğu düşünüldüğünde, bu arındırıcı seçilim mekanizmaları insanlığın geleceği için hayati bir güvenlik ağı sağlıyor. Ve XY kombinasyonunun yakında geçmişte kalabileceğine dair önceki şüphelere rağmen Makova, “Y kromozomunun yakın zamanda ortadan kalkmasının olası olmadığı” konusunda ısrar ediyor.
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber
Y Kromozomunun Sonu mu Geliyor? İnsanlık Yeni Bir Cinsiyet Genine Mi İhtiyaç Duyacak