İnka İmparatorluğu: Onu Bu Kadar Güçlü Kılan Neydi?
İnka İmparatorluğu 15. ve 16. yüzyıllar arasında varlığını sürdürmüş bir Güney Amerika imparatorluğuydu. İnka İmparatorluğu Güney Amerika’daki en büyük İspanyol öncesi uygarlıktı ve kıtanın Pasifik kıyısı boyunca uzanan bölgeyi yönetiyordu. Gücünün zirvesindeyken İnka İmparatorluğu kuzey Ekvador’dan güneye, orta Şili’ye kadar uzanıyordu ve 100’den fazla farklı etnik gruptan 12 milyonluk bir nüfusa hükmediyordu.
İmparatorluğun bütünlüğünü korumak kolay bir iş değildi ve sofistike yeniliklerin tasarlanması gerekiyordu. Bunlar arasında gelişmiş bir yol sistemi, son derece gelişmiş tarım teknikleri ve merkezi bir dil ve din bulunmaktadır. Bu gelişmeler sadece İnka İmparatorluğu’nun bütünlüğünü sağlamakla kalmamış, aynı zamanda zenginliğine ve refahına da katkıda bulunmuştur.
Tüm gücüne rağmen İnka İmparatorluğu, Francisco Pizarro liderliğindeki bir avuç İspanyol fatihin eline düştü. İnka İmparatorluğunu fetheden fatihler, imparatorluğun zenginliğini yağmalamış ve İnka medeniyetini harabeye çevirmişlerdir. Bununla birlikte, İnka İmparatorluğunun bazı kalıntıları günümüze kadar ulaşmış ve imparatorluğun kayıp ihtişamına bir bakış atmamızı sağlamıştır.
İnka İmparatorluğu’nun Dört Bölgesi
İnka İmparatorluğu, sakinleri tarafından imparatorluğun resmi dili olan Quechua dilinde ‘Dört Eyalet’ anlamına gelen Tawantinsuyu olarak biliniyordu. İmparatorluğun başkenti Cusco, dört eyaletin köşelerinin birleştiği yer olduğu için tam anlamıyla imparatorluğun merkezinde yer alıyordu.
İnka İmparatorluğu’nun dört bölgesi.
Başlangıçta “İnka” kelimesi imparatorun unvanıydı. Bu anlam bugün bile İngilizcede korunmaktadır. Bununla birlikte, “İnka” günümüzde daha çok halkı ve uygarlığın kendisini ifade etmek için kullanılmaktadır.
İnkaların uygarlıklarının kuruluşuna ilişkin iki sözlü gelenekleri vardır. Bunlardan birine göre, İnka panteonunun (Bir mitoloji ya da dine özgün tüm tanrıların birliğidir.) en yüce tanrısı Viracocha, dört oğlu ve dört kızını bir köy kurmaları için gönderir. Çiftlerden biri olan Manco Capac ve Mama Ocllo’nun Sinchi Roca adında bir oğulları olmuş ve onları Cusco vadisine (bugünkü Peru’nun güneydoğusunda) götürmüştür.
Orada bir yerleşim kuruldu ve Manco Capac buranın ilk hükümdarı oldu. Diğer hikâyede ise Manco Capac ve Mama Ocllo’ya güneş tanrısı Inti tarafından Titicaca Gölü’nün derinliklerinden çıkıp Cusco şehrini kurmaları emredilir. Çift, bir dizi yeraltı mağarasını kullanarak Cusco’ya ulaşmış ve imparatorluğun kraliyet hanedanının atası olmuştur.
Manco Capac, İnka İmparatorluğu’nun ilk hükümdarı. (Brooklyn Müzesi / Kamu malı)
Modern akademisyenler ise İnkaların ilk olarak 12. yüzyıl civarında Cusco vadisinde küçük bir kabile olarak ortaya çıktığına inanmaktadır. İnkalar burada küçük bir şehir devleti kurdular ama nispeten önemsiz kaldılar. Topraklarını 14. yüzyılda, 4. imparator Mayta Capac’ın yönetimi altındayken genişletmeye başladılar.
Mayta Capac’ın liderliği altında İnkalar, komşu köylere saldırmış ve muhtemelen onlardan haraç almışlardır. Bununla birlikte, İnkaların etkisi Cusco vadisinin ötesine geçmedi ve bu ancak bir sonraki imparator Capac Yupanqui döneminde başarıldı.
Yine de o dönemde İnkalar tarafından kontrol edilen toprakların bir imparatorluk olduğu söylenemezdi ve İnkaların yayılmacılığı ancak 15. yüzyılda ivme kazandı. Sekizinci imparator Viracocha döneminde Ayarmaca, İnkalar tarafından boyunduruk altına alınan ilk etnik grup oldu.
Viracocha ayrıca askeri fetih yoluyla Urubamba Vadisi’nin kontrolünü de ele geçirdi. Dahası, Viracocha fethettiği halkların yerleşim yerlerine garnizonlar yerleştirerek kalıcı bir fetih programı başlattı. Ancak İnka şehir devletini bir imparatorluğa dönüştüren halefi, Pachacuti olmuştur.
İnka İmparatorluğunun Büyümesi
‘Pachacuti’ ismi, İnkaları küçük bir kabileden bir imparatorluğa dönüştüren adam için uygun olan “Dünyayı yeniden yapan” veya “Dünyayı Sarsan” anlamına gelecek şekilde tercüme edilebilir. 1438 yılı İnka İmparatorluğu çalışmalarında önemli bir tarihtir çünkü bu tarih İnka kraliyet hanedanının tarihine kesin olarak atfedilebilecek en erken tarihtir.
Pachacuti 1438 yılında İnka hükümdarı olmuştur. Hikayenin bir versiyonuna göre, Pachacuti tahtı kardeşi Urco’dan gasp etmiştir. Başka bir versiyona göre ise Urco veliaht prens olarak atanmıştı. Cusco’nun, Chankalar tarafından istilası sırasında imparator ve veliaht prens canlarını kurtarmak için kaçmışlardır.
Peru, Cusco’daki Pachacuti heykeli. Pachacuti İnka İmparatorluğu’nu dönüştürdü.
Pachacuti ise şehrin savunmasını organize etmek için geride kaldı. Takip eden savaşta Chankalar o kadar ağır bir yenilgiye uğradı ki Pachacuti halkın takdirini kazandı ve Urco’nun yerine veliaht prens oldu.
İmparator olarak Pachachuti, İnkaların kontrol ettiği toprakları güneye doğru Titicaca Havzası’na ve kuzeye doğru Quito’ya (günümüz Ekvador’unun başkenti) kadar genişletti. Bu fetihler sırasında, Chanka ve Quechua da dahil olmak üzere birçok güçlü kabileye boyun eğdirildi. Pachacuti, imparatorluğunun siyasi istikrarını sağlamak için fethedilen halkları zorla yeniden yerleştirme politikası izledi.
Pachacuti, çeşitli etnik grupları imparatorluğun dört bir yanına dağıtarak, boyun eğdirilen kabilelerin isyan örgütlemesini zorlaştırdı. Bunun dışında, Pachacuti mağlup halklara saygılı davranmıştır. Kabile liderlerinin genellikle pozisyonlarını korumalarına izin verildi ve fethedilen kabilelerin kültürleri yok edilmek yerine asimile edildi.
Pachacuti sadece zorlu bir fatih değil (ki bu ona “And Dağlarının Napolyonu” lakabını kazandırmıştır), aynı zamanda yetenekli bir yöneticiydi. ‘Tawantinsuyu’ kavramı Pachacuti’nin imparatorluğu her biri bir vali tarafından yönetilen dört eyalete (Chinchasuyu (kuzeybatıda), Antisuyu (kuzeydoğuda), Contisuyu (güneybatıda) ve Collasuyu (güneydoğuda)) bölmesiyle ortaya çıkmıştır.
Bu valiler, imparatorluğun ekonomisinin temelini oluşturan emek vergisinin alınmasını denetliyordu. Bu vergi askerlik hizmeti, kamu inşaat projelerinde çalışma ya da çiftçilik yoluyla ödenebiliyordu.
Pachacuti 1471 yılında öldü ve yerine oğlu Tupac geçti. Babası gibi Tupac da yetenekli bir liderdi ve selefinin yayılmacı politikasını sürdürdü. Aslında Tupac’ın askeri yeteneği, Pachacuti’nin askeri seferlerine katıldığı için babasının yaşamı boyunca zaten gösterilmişti. Tupac’ın en önemli askeri zaferi, Peru kıyılarındaki İnka egemenliğine karşı tek ciddi meydan okuma olan Chimor’un (Chimu olarak da yazılır) fethiydi.
Ayrıca Tupac; İnka İmparatorluğunu, imparatorluğun en güneydeki uzantısı olan günümüz orta Şili’sine de itmiştir. Ne yazık ki Tupac’ın 1493’teki ölümünün ardından kısa bir kaos dönemi yaşanmış, birçok oğlu taht için birbiriyle savaşmış ve Huayna Capac galip gelmiştir.
Huayna Capac, selefleri kadar olmasa da imparatorluğu daha da genişletti. Huayna Capac’ın fetihleri imparatorluğun kuzey sınırını bugün Ekvador ve Kolombiya arasında sınır görevi gören Ancasmayo Nehri’ne dayandırdı.
İspanyollar ve İnka İmparatorluğu
1520’lere gelindiğinde İspanyollar çoktan Amerika kıtasına ayak basmışlardı ve dolaylı da olsa İnka İmparatorluğu’na ilk darbeyi vuracaklardı. İspanyollar Yeni Dünya’ya vardıklarında; çiçek, kızamık ve tifüs gibi yerli halkın daha önce hiç karşılaşmadığı hastalıkları da beraberlerinde getirdiler. Bu yabancı hastalıklar yerliler arasında hızla yayıldı ve bir salgına dönüştü.
Bu hastalıklar İnkalara da ulaştı, muhtemelen daha doğuda İspanyollarla temasa geçen bir kabile tarafından getirilmişti. Salgın, Huayna Capac ve her ikisi de 1525 civarında ölen halefi de dahil olmak üzere birçok İnka’nın ölümüne neden oldu. Bu kez birkaç yıl süren başka bir veraset savaşı tetiklendi.
İnka İç Savaşı (İki Kardeşin Savaşı olarak da bilinir) 1532 yılında Huascar’ın kardeşi Atahualpa’ya yenilmesiyle sona erdi. Atahualpa yeni imparator oldu ama sevinci kısa sürdü. O yılın kasım ayında, Atahualpa Cajamarca’da Huascar’a karşı kazandığı zaferi kutlarken, İspanyol fatih Francisco Pizarro ve adamları geldi.
Atahualpa, İspanyollarla buluşmayı kabul etti ancak Cajamarca şehir meydanında pusuya düşürüldü ve esir alındı. İmparator rehin tutulurken kimse İspanyollara saldırmaya cesaret edemedi. Dahası, uzun süren iç savaş İnka ordusunu çoktan zayıflatmıştı ve İnkalar birlik içinde değildi; bir grup Atahualpa’yı desteklerken, diğer bir grup Huascar’a sadıktı.
İmparator Atahualpa’yı tahtırevanının üzerinde kuşatılmış olarak gösteren Cajamarca Savaşı gravürü
Bu bölünmüşlük, Atahualpa’nın yakalandığı haberi Huascar’a (kendisi de Atahualpa’nın esiriydi) ve yandaşlarına ulaştığında sevinçten havalara uçmalarında açıkça görülmektedir. Ancak İspanyolların yalnızca Atahualpa’nın değil, tüm İnka İmparatorluğunun düşmanı olduğunu fark edemediler.
Her halükarda, İspanyollar tarafından imparatorluğu esaretten yönetmesine izin verilen Atahualpa, Huascar’ın idamı için emir verdi. Huascar öldürüldü çünkü Atahualpa, rakibi ile İspanyollar arasında yapılacak bir görüşmenin kendi çöküşüne neden olacak bir anlaşmayla sonuçlanabileceğinden korkuyordu. Atahualpa’nın kendisi de daha sonra 26 Temmuz 1533’te İspanyollar tarafından ihanet suçlamasıyla idam edildi.
İnka İmparatorluğu’ndan Atahualpa, İspanyollar tarafından idam edildi.
İspanyollar, Atahualpa’nın generallerinden birinin imparatoru kurtarmak için Quito’dan bir orduya liderlik ettiğine dair söylentiler duymuşlardı ancak daha sonra bunun yanlış olduğu kanıtlandı. Atahualpa’nın ölümünün ardından İspanyollar Cusco üzerine yürüdü ve imparatorluğun başkentini kolayca ele geçirdi.
Ancak Atahualpa’nın ölümü ve Cusco’nun düşüşü, İnka İmparatorluğunun sonu değildi. İspanyollar, sayıca üstün olduklarının farkındaydılar ve Huayna Capac’ın diğer oğullarından biri olan yeni imparator Tupac Huallpa’yı başa geçirerek yerel halkla barış yapmaya çalıştılar. Taç giyme töreninden kısa bir süre sonra çiçek hastalığından ölünce, Huayna Capac’ın oğullarından bir diğeri olan Manco Capac imparator olarak atandı.
İspanyolların bu imparatorları kukla olarak kullanmayı amaçladıklarını söylemeye gerek yok. Sonuç olarak İspanyollar, Manco Capac’a çok az saygı duydular ve imparator özellikle Franciso Pizarro’nun kardeşleri Juan ve Gonzalo tarafından çok kötü muamele gördü. Sonunda imparatorun canına tak etti, 1535 yılında esaretten kaçtı ve bir isyan başlattı.
Manco Capac’ın silahlanma çağrısı en az 100.000 kişilik bir ordu toplamasına rağmen, Cusco’yu ele geçirmeyi ve İspanyolları kovmayı başaramadılar. Manco Capac, Vilcabamba’ya çekildi ve burada kendisi ve halefleri 1572 yılına kadar İspanyollara karşı direnmeye devam etti.
İnka İmparatorluğu’nun Mirası
İspanyol fatihler İnka İmparatorluğu’nu yerle bir etmiş olsalar da, imparatorluğun bugün akademisyenler tarafından yeniden keşfedilen başarılarını tamamen yok edemediler. İnka İmparatorluğunun başardığı en etkileyici başarılardan biri, 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası olarak kabul edilen İnka yol sistemidir (‘Kraliyet Yolu’ anlamına gelen Chapac Nan olarak da bilinir).
Bu, İspanyol öncesi Güney Amerika’daki en gelişmiş ve kapsamlı yol sistemiydi ve 18.641 millik (30.000 kilometre) bir mesafeyi kapsıyordu. Bu yol sistemi And Dağları’nın zirvelerinden (19.700 fit veya 6.000 metreden fazla yükseklikte) kıyılara, yağmur ormanlarından çöllere kadar çeşitli coğrafi arazilerden geçiyordu ve İnka mühendisleri ve inşaatçıları için zorlu bir görevdi.
Peru’daki Mosollaqta Gölü’nde bir yamaca tırmanan İnka İmparatorluğu’ndan kalma bir yol.
Yapımı yüzyıllar süren yol sistemi bugün Arjantin, Bolivya, Şili, Kolombiya, Ekvador ve Peru’da bulunmaktadır. Bu sofistike yol ağı, imparatorluğun çeşitli bölgelerinde iletişimi, ticareti ve savunmayı kolaylaştırdığı için İnkaların geniş imparatorluklarını bir arada tutmalarını sağlamıştır.
İnkaların geride bıraktığı diğer pek çok kalıntı, bazıları diğerlerinden daha tanıdık olsa da, uygarlıklarının ihtişamına tanıklık etmektedir. Örneğin Machu Picchu, tartışmasız en ünlü İnka alanıdır ve İnka yol sistemi gibi UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almaktadır. Öte yandan, İnka İmparatorluğu’nun daha az bilinen başarılarından biri de doktorlarının kafatası cerrahisinde ulaştıkları beceri düzeyidir. 2018’de yayınlanan bir rapora göre, bu beceri düzeyi Amerikan İç Savaşı sırasında yaşamış olan meslektaşlarından daha iyiydi.
David Kushner (Miami Üniversitesi), John Verano (Tulane Üniversitesi) ve Anne Titelbaum (Arizona Üniversitesi) tarafından ortaklaşa yürütülen, İnka ve diğer İspanyol öncesi Peru kafatasları üzerine yapılan bir çalışmanın sonuçları, İnka döneminde trepanasyonun (tıbbi nedenlerle kafatasında delik açmak için yapılan cerrahi bir işlem) başarı oranının %80’e kadar çıktığını göstermektedir. Buna karşılık, İç Savaş doktorlarının başarı oranı %50’ydi.
İnka İmparatorluğunun daha az bilinen bir diğer başarısı da bir yazı sisteminin geliştirilmesidir. Akademisyenler uzun bir süre boyunca İnka İmparatorluğu’nun bir yazı sistemi olmadan işlediğine inandılar. Yazının uygarlığın temel unsurlarından biri olduğu düşünüldüğünden, bu bir gizem olarak görülmüştür.
İnkaların arkalarında yazılı kayıtlar bıraktıkları bilinmese de, khipu olarak bilinen renkli düğümlü kordonlar bırakmışlardır. Akademisyenler uzun bir süre boyunca bu eserlerin sayıları kaydetmek için kullanıldığını biliyorlardı.
Ayrıca khipu’nun mitleri, şarkıları ve hikayeleri kaydetmek için kullanılmış olabileceğinin de farkındaydılar ancak kodu kıramadılar. Son zamanlarda bu kayıt sisteminin şifresinin çözülmesinde ilerlemeler kaydedildi ve khipu’nun içerdiği masalların yakında çözüleceği umuluyor.
İnka İmparatorluğu’ndan kalma Khipu ‘konuşan düğümler’ Museo Machu Picchu, Casa Concha, Cusco’da sergileniyor.
Sonuç olarak, İnka İmparatorluğu hiç şüphesiz dünyanın en büyük medeniyetlerinden biridir. İspanyol fatihlerin elindeki trajik sonuna rağmen, İnka’nın mirası bugüne kadar varlığını sürdürmüştür. İnkalar ve imparatorlukları üzerine yapılan bilimsel araştırmalar, bize bu sofistike uygarlık hakkında pek çok bilgi sağlamıştır ve gelecekte de sağlamaya devam edecektir.
Kaynak:https://www.ancient-origins.net
Derleyen: Simge Kara
İnkalardan Eski Bir Medeniyete Ait Yeraltı Piramidi Keşfedildi