Hint Okyanusu’nda Bulunan Devasa Yerçekimi Deliği Nedir?
Dünya’da yerçekimi sabit olmasına rağmen, gezegenimiz tekdüze bir küre değildir. Jeoit adı verilen dalgalı bir harita üzerinde, farklı yoğunluktaki jeolojik özellikler yakındaki kütleleri biraz farklı kuvvetlerle çeker.
Hint Okyanusu’nun derinliklerinde bu çekim kuvveti o kadar zayıflamıştır ki, yaklaşık 3 milyon kilometrekarelik devasa bir yerçekimi ‘deliği’ oluşmuştur.
Dünya üzerindeki en derin yerçekimi anomalilerinden biri olan bu deliğin varlığı uzun zamandır bilinmektedir. Gemi araştırmaları ve uydu ölçümleri, Hint alt kıtasının ucundaki deniz seviyesinin, aynı adı taşıyan Hint Okyanusu jeoid alçağı ile çevresindeki yerçekimi ‘yükseği’ arasındaki yerçekimi nedeniyle alçaldığını uzun zamandır ortaya koymaktadır.
Bu göreceli zayıflamanın nedeni açıklığa kavuşturulamamıştır. Şimdi, Hindistan Bilim Enstitüsü’nden iki araştırmacı, hangi gezegensel olayların dahil olduğu konusunda daha iyi bir fikre sahip olduklarına inanıyor.
Yer bilimciler Devanjan Pal ve Atlee Ghosh yeni çalışma hipotezlerini açıklayan bir makalede, “Tüm bu [önceki] çalışmalar mevcut anomaliye odaklandı ve bu jeoit düşüklüğünün nasıl ortaya çıktığını ele almadı” dedi.
Araştırmacılar cevabın yerkabuğunun 1.000 km’den (621 mil) daha altında yattığına inanıyor. Yaklaşık 30 milyon yıl önce, eski bir okyanusun soğuk ve yoğun kalıntıları Afrika’nın altındaki ‘levha mezarlığına’ dalarak sıcak lavları harekete geçirdi.
Ancak bilgisayar modellemesine dayanan sonuçlar, jeoid siklonların kökenine ilişkin şiddetli tartışmaları çözmeyecektir – en azından daha fazla veri toplanana kadar.
2018 yılında Hindistan Ulusal Kutup ve Deniz Araştırmaları Merkezi’nden bilim insanları, bölgenin haritasını çıkarmak amacıyla deformasyon bölgesinin deniz tabanı boyunca bir dizi sismometre yerleştirmek üzere yola çıktı.
Bölgenin kıyıdan uzak olması nedeniyle daha önce çok az sismik veri toplanmıştı. Bu 2018 araştırmasının sonuçları, Hint Okyanusu’nun altında yükselen bir sıcak lav bulutunun varlığına işaret ederek Büyük Çöküş’e bir şekilde katkıda bulundu.
Ancak, erken jeoidin alt seviyelerini yeniden yapılandırmak için daha uzun bir görüşe ihtiyaç vardı. Pal ve Ghosh bu nedenle tektonik plakaların son 140 milyon yılda Dünya’nın sıcak, yapışkan mantosu üzerinde nasıl kaydığını modelledi ve Büyük Geoid’in oluşumunu izledi.
O dönemde Hindistan levhası süper kıta Gondwana’dan uzaklaşmaya ve kuzeye doğru hareket etmeye başladı. Hint Levhası ilerledikçe, Tethys Denizi olarak bilinen eski okyanus tabanı Dünya’nın mantosuna daldı ve arkasında Hint Okyanusu’nu açtı.
Pal ve Ghosh, levha ve manto hareketlerini simüle etmek için bir düzineden fazla bilgisayar modeli kullandı ve bu modellerin öngördüğü okyanus siklonunun şeklini, dalmanın kendisine ilişkin gözlemlerle karşılaştırdı.
Hint Okyanusu jeoid alçağının günümüzdeki şeklini yeniden üreten modellerin ortak bir noktası vardı: alçağın altından yükselen sıcak, düşük yoğunluklu bir magma bulutu. Pal ve Ghosh’a göre, karakteristik manto yapısına ek olarak, bu kabarcıklar yeterince yükselirse, bir jeoit alçağı oluşacaktır.
İkili şöyle yazıyor: “Kısacası sonuçlarımız, gözlemlenen jeoit alçağının [şekli ve genliği] ile eşleşmesi için bulutun orta mantoya yükselecek kadar kaldırma kuvvetine sahip olması gerektiğini gösteriyor.”
Bu kabarcıkların ilki yaklaşık 20 milyon yıl önce, Hint Okyanusu jeoid alçağının güneyinde, antik Tethys Okyanusu’nun alt mantoya batmasından yaklaşık 10 milyon yıl sonra ortaya çıktı. Kabarcıklar litosferin altına yayıldıkça ve Hint Yarımadası’na doğru ilerledikçe çökme yoğunlaştı.
Araştırmacıların sonuçları, Ghosh’un 2017’de yaptığı ve Tethys deniz tabanının alt mantoya batmasının ardından, çıkıntı yapan kabarcığın yukarı doğru itilerek ünlü ‘Afrika masifini’ bozduğunu öne süren daha önceki modelleme çalışmasının unsurlarıyla tutarlıdır.
Bununla birlikte, çalışmaya dahil olmayan bazı araştırmacılar ikna olmamışlardır ve New Scientist dergisine göre, simüle edilen tüyün Hint Okyanusu’nun altında gerçekten var olduğuna dair hala net bir sismolojik kanıt yoktur.
Jeoit düşüşünün milyonlarca yıl daha devam etmesi beklenmektedir.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Hint Okyanusu’nda Bulunan Devasa Yerçekimi Deliği Nedir?