Gözlerimiz Nasıl Bize Renk Hileleri Yapıyor? Gerçekten Var Olmayan Renkler Neden Görüyoruz?
İşte beynimizin çevremizdeki renkleri nasıl yapılandırdığı.
Hiç optik bir illüzyon sizi gerçekte olmayan renkler görmeye itti mi? Ya da meşhur “elbise” fotoğrafının neden bazıları tarafından beyaz ve altın rengi olarak algılanırken, diğerleri tarafından mavi ve siyah olarak algılandığını merak ettiniz mi?
Özünde, renkler nasıl gerçekte olduklarından farklı görünebilir?
Uzmanlar, bazı durumlarda cevabın ışıkla ilgili olduğunu, bazı durumlarda ise hafızamıza ya da fotoreseptörlerimizin ne yaptığına bağlı olduğunu söylüyor.
2015 yılında bir elbise fotoğrafı, basit bir soruyla hararetli bir tartışmaya yol açtı: Bu elbise ne renk? Maryland’deki Ulusal Sağlık Enstitüleri’nde nörobilimci ve görsel bilimci olan Bevil Conway, Live Science’a verdiği demeçte, “Elbise o kadar sıra dışıydı ki, renkler konusunda çok fazla tartışma yaşamıyoruz” dedi. “Beyaz ve altın rengi ya da mavi ve siyah hakkında anlaşmazlığa düşmüyoruz. Anlaşmazlık, bu renklerin bu görüntüye uygulanıp uygulanmadığıyla ilgili.”
Conway ve ekibi, 1.400 katılımcıya aydınlatmanın değiştirilmesi halinde elbisenin renginin ne olacağını düşündüklerini sorarak ikilemi analiz etti. İnsanların elbisenin ne tür bir ışıkta olduğuna dair beklentilerinin, elbisenin hangi renkte olduğunu düşündüklerini etkilediğini buldular. Elbisenin sıcak veya akkor ışık altında çekildiğini varsayan insanlar elbisenin mavi ve siyah (gerçek rengi) olduğunu düşünürken, soğuk veya gün ışığı olduğunu varsayan insanlar beyaz ve altın rengi gördü.
Bu bulgu, insanların nesnenin çevresine ilişkin beklentilerinin renk algılarını etkilediğini göstermiştir.
Hafıza, renkleri görme şeklimizde bir rol oynayabilir. Tanıdık bir nesneyi gördüğümüzde, beynimiz ona beklenen tonu atar ve hatta rengini geliştirir.
2024 yılında yapılan bir çalışmada, araştırmacılar katılımcılardan renkli nesneler getirmelerini istedi. Daha sonra katılımcılardan, nesnelerin aşağıdaki gibi görünmesini sağlayacak farklı oda aydınlatmaları altında nesnelerin rengini belirlemeleri istendi:
Farklı aydınlatma koşullarına rağmen, katılımcılar nesnelerin orijinal renklerini tanımlamakta hiçbir sorun yaşamadı. Bu etkiye renk sabitliği denir.
Bu hafıza renk etkisi, ışık uyarımı olmamasına rağmen karanlıkta neden renk “görme” eğiliminde olduğunuzu da açıklar: Muhtemelen beyniniz renkleri bir anıya dayanarak oluşturuyor.
Öte yandan, nesne yabancı olduğunda, beyniniz nesnenin neye benzemesini beklediğinize bağlı olarak renk atayabilir. Aşağıdaki tren görüntüsü Japonya’daki Ritsumeikan Üniversitesi’nde psikolog olan Akiyoshi Kitaoka tarafından oluşturulmuştur. Trende mavi bir piksel yoktur, ancak bazı insanlara öyle görünebilir.
Diğer senaryolarda, bir nesnenin konumu veya bağlamı bazı renklerin gerçekte olduğundan daha yoğun görünmesine neden olabilir. Örneğin, kırmızı bir nesne yeşil bir arka plan üzerinde beyaz bir arka plana göre daha “kırmızı” görünür. Başka bir deyişle, komşu renkler belirli tonları algılama şeklimizi değiştirebilir.
Yorgun Fotoreseptörler
Bazen koniler veya retinadaki ışığı beynin yorumlayabileceği sinyallere dönüştüren renkli fotoreseptör hücreler, beyni orada olmayan bir şeyi “görmesi” için kandırabilir.
Bu bayrağa 30 ila 60 saniye boyunca bakın ve ardından gözlerinizi beyaz bir alana yönlendirin. Ne göreceksiniz?
Çoğu insan için bayrağın art görüntüsü ya da nesne kaldırıldıktan sonra kalan canlı görüntü, beyaz bir arka plan üzerinde kırmızı ve mavi görünecektir. Bunun nedeni fotoreseptörlerimizin yorgunluk yaşamasıdır.
Çoğu insanda, algıladıkları dalga boylarına göre adlandırılan üç tip renk fotoreseptörü veya koni hücresi vardır: uzun, orta ve kısa. “Uzun” ve “orta” koni hücreleri, görünür spektrumun sarı ve yeşil dalga boylarındaki ışığı algılamada en iyisidir. Seattle’daki Washington Üniversitesi’nden sinirbilimci Sara Patterson, “kısa” koninin ise “lavanta” veya mor ışığı yakalamada en iyi olduğunu söyledi.
Conway, koni hücrelerimizin kaslar gibi çalıştığını ve yorulabildiğini açıkladı.
Örneğin, kırmızı bir kağıda baktığımızda (uzun dalga boyuna sahip olan), uzun koni orta ve kısa konilerin geri kalanından daha fazla çalışır. Kırmızı kağıda baktıktan sonra beyaz bir kağıda dönersek, orta ve kısa koniler uzun koninin aktivitesini telafi edecek ve algılanan yeşil rengi yaratacaktır. Bu renk yanılsamasına negatif ardıl görüntü veya nesnenin tamamlayıcı renginin yanılsaması denir. Buna karşılık göz, artık var olmayan bir nesneyle aynı renkte bir görüntü de görebilir. Bu renk yanılsaması pozitif ardıl görüntü olarak da bilinir ve genellikle çok daha kısa bir zaman diliminde gerçekleşir.
Aynı etki beyaz bir kağıtta gerçekleşmez çünkü beyaz, görünür ışık spektrumundaki tüm dalga boylarını içerir. Beyaz kağıda baktığımızda, her üç koni tipi de eşit derecede uyarılır. Zamanla uzun, orta ve kısa konilerin hepsi yaklaşık aynı ölçüde yorulur.
Beynimizin renkleri nasıl algıladığı konusunda hala anlamadığımız çok şey var. Patterson, “En zorlayıcı olanı kesinlikle bunun beyinde ‘nerede’ gerçekleştiği” dedi. Retinadaki konilerin aktivitesini karşılaştırmaktan nasıl ya da hangi nöronların sorumlu olduğunu hala anlamış değiliz.
Conway, renk algısını anlamada ilerleme kaydetmek için “aslında entelektüel faaliyetin farklı dalları arasında çok daha verimli bir diyaloğa ihtiyacımız var” dedi. Buna sanat, felsefe ve bilim de dâhildir. Bu sadece görsel olandan çok daha fazlasıdır, dedi.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Gözlerimiz Nasıl Bize Renk Hileleri Yapıyor? Gerçekten Var Olmayan Renkler Neden Görüyoruz?
Beş Farklı Kişinin Hücrelerinden Yapılan Mini Beyinlerle İlaç Araştırması
Beş Farklı Kişinin Hücrelerinden Yapılan Mini Beyinlerle İlaç Araştırması
Gözlerimiz Nasıl Bize Renk Hileleri Yapıyor? Gerçekten Var Olmayan Renkler Neden Görüyoruz?