Gizemli İnka Kalıntıları Saklı Bir Bağlantıyı Aydınlatıyor
Bin yıldan fazla bir süredir, birçok And halkı bilgileri kaydetmek ve iletmek için “khipu” (“quipu” olarak da yazılır ve “key-poo” olarak telaffuz edilir) adı verilen bir nesne kullanmıştır.
Khipular, içlerine düğüm atılmış kordonlar ya da iplerle yapılırdı. Ve uzmanlar bu düğümlerin hepsinin olmasa da çoğunun sayıları temsil etmek için kullanıldığını anlıyor.
Bugün yayınlanan yeni bir çalışmada, tarihteki iki önemli khipu arasında sayısal bir bağlantı kuruldu; bunlardan ilki şimdiye kadar bilinen en büyük khipu, diğeri ise en karmaşık olanlardan biri.
Khipus, belirli noktalarda düğümlerle süslenmiş renkli kordonlar kullanmıştır.
Khipus ne için kullanılıyordu?
Khipuslar daha önceki zamanlarda da kullanılmış olsa da, özellikle MS 1438’den 1532’ye (imparatorluğun İspanyollar tarafından fethedildiği tarih) kadar süren İnka İmparatorluğu için önemliydi. İnkalar yazılı kayıt bırakmadıkları için, khipusların onların ana iletişim ve kayıt tutma sistemi olduğu anlaşılmaktadır.
Khipular genellikle pamuktan ya da devegillerden (deve, lama ve alpakaları içeren hayvan grubu) elde edilen liflerden yapılırdı. Bu malzemeler boyanabilir ya da doğal renkte bırakılabilir.
Hatta bazı khipularda bitki lifleri, bazılarında ise insan saçı kullanılıyordu.
Özel eğitimli khipu yapımcılarının (“khipukamayuqs”) bu kayıt tutma araçlarını inşa ederken çok bilinçli kararlar aldıkları anlaşılıyor. Bu kararlar, kullanılan renkler, kordon liflerinin eğirme ve katlama yönü, kordon eklerinin aralığı ve türü ve düğümlerin yapısı ve konumu ile ilgilidir.
Erken dönem İspanyol vakanüvisler khipu’nun çeşitli sayısal uygulamaları hakkında yazmışlardır; bunlar arasında depo envanterlerinin, nüfus sayımlarının ve vergi ve haraç yükümlülüklerinin kaydedilmesi de bulunmaktadır.
Yeni bir sayısal bağlantı
Yüzyılı aşkın bir süredir araştırmacılar, kolektif bir bakış açısından örüntülerin ortaya çıkabileceği umuduyla khipu özelliklerini incelemektedir. Son yıllarda bu veriler dijital ortama aktarıldı ve şu anda Open Khipu Repository ve Khipu Field Guide aracılığıyla ücretsiz olarak erişilebilir durumda.
Araştırmam için, Şili’nin kuzeyinde bulunan ve ilk olarak 1970’lerde etno-matematikçi Marcia Ascher ve antropolog Robert Ascher tarafından kaydedilen iki khipudan elde edilen verileri analiz ettim.
Bunlardan biri şimdiye kadar bulunan en büyük khipu – beş metreden uzun ve 1800’den fazla kordondan oluşuyor (aşağıdaki resme bakınız). Diğer khipu (başlık resminde görülüyor) ise karmaşık düzenlemeler içinde yaklaşık 600 kordona sahip.
Her iki khipuda da onlu ya da yedili grupları ayırmak için kırmızı/beyaz “bölücü” kordonlar kullanıldığını fark ettim. Daha büyük olan khipu on gruba ayrılmıştı ve her grupta yedi kordon vardı. Daha küçük olan khipu ise yedi gruba ayrılmıştı ve her grupta on kordon (ve birçok yardımcı kordon) bulunuyordu.
Verileri inceledikten ve manipüle ettikten sonra, daha küçük ve daha karmaşık olan khipu’nun, büyük khipu’daki bilgilerin bir özeti ve yeniden tahsisi olduğunu fark ettim. Başka bir deyişle, iki khipu aynı veriyi kaydediyor, ancak farklı şekilde temsil ediyor.
Bu, khipular arasında bugüne kadar yapılmış en karmaşık sayısal bağlantıdır. Bu, yalnızca örüntüleri aramayı kolaylaştıran ve 1970’lerde Marcia Ascher’in sahip olamayacağı veri ve dijital araçların mevcudiyeti sayesinde mümkün olmuştur.
Düğümler verileri tutar.
Yeni khipu ipuçları
Bu iki khipustaki sayılar bir şeyi sayıyor ve tahsis ediyor olsa da, bunun ne olduğunu henüz bilmiyoruz. Aynı bilgiyi iki farklı şekilde kaydeden iki khipus neden gerekli olsun ki? Sadece tahminde bulunabiliriz.
Belki de büyük khipu topluluktan farklı miktarlarda yiyecek mahsulü toplandığını kaydederken, diğeri bu yiyeceklerin ihtiyacı olanlar arasında veya depolar arasında nasıl dağıtıldığını kaydediyordu. Rakamlara bakmanın her iki yolu da bu khipuları kullanan insanlar için önemli olmalıydı.
Uzmanlar, tarih boyunca yapılan khipusların yalnızca küçük bir kısmının günümüze ulaştığına inanıyor. Bunun nedeni kısmen, bunları kullanan kurumların fetihten sonra kullanılmaz hale gelmesi ya da başka kayıt yöntemleri kullanması ve iklimin tekstillerin korunması için ideal olmamasıdır.
Bugün, çoğunlukla Amerika ve Avrupa’daki koleksiyonlarda bulunan yaklaşık 1.600 khipus kalmıştır. Bunların yarısından daha azının özellikleri dijital olarak araştırma veri tabanlarına kaydedilmiştir.
Devam eden dijitalleştirme çalışmaları sayesinde, daha fazla khipu ipucu keşfetmeyi ve eski And halklarını anlamamıza katkıda bulunacak yeni sayısal bağlantılar kurmayı umuyoruz.
Kaynak: https://www.sciencealert.com