Gezegen Tanımı Değişiyor mu? Bilim İnsanlarından Şaşırtıcı Öneri!
Gezegen bilimciler, birçok araştırmacının güneş merkezli ve modası geçmiş olarak gördüğü bir tanımın yerine yeni bir gezegen tanımı öneriyor. Uzaydaki cisimleri resmi olarak adlandıran Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından 2006 yılında oluşturulan mevcut tanım, bir gök cisminin gezegen olarak nitelendirilebilmesi için güneş sistemimiz içinde güneşin yörüngesinde dönmesi gerektiğini belirtiyor.
Ancak bilim insanları, güneş sistemimizin dışındaki yıldızların yörüngesinde dönen gök cisimlerinin oldukça yaygın olduğunu biliyor ve Planetary Science Journal’da yakında yayınlanacak bir makale, güneş sistemimizin sınırlarıyla kısıtlanmamış olmayı da içeren yeni bir gezegen tanımını savunuyor. Öneri ayrıca gezegen tanımını daha da netleştirmek için nicel kriterler de sunuyor. Makale şu anda arXiv ön baskı sunucusunda mevcuttur.
Makalenin baş yazarı ve UCLA’da yer, gezegen ve uzay bilimleri ile fizik ve astronomi profesörü olan Jean-Luc Margot, önerilen yeni tanımı Ağustos 2024’te IAU Genel Kurulu’nda sunacak.
Mevcut tanıma göre gezegen, güneşin yörüngesinde dönen, kütleçekiminin onu küresel bir şekle zorladığı ve güneş etrafındaki yörüngesinin yakınındaki diğer nesneleri temizlediği kadar büyük bir gök cismidir.
“Mevcut tanım özellikle güneşimizin yörüngesinde dönen gezegenlerden bahsediyor. Artık binlerce gezegenin varlığından haberdarız, ancak IAU’nun tanımı sadece güneş sistemimizdekiler için geçerli,” diyor Margot. “Herhangi bir yıldızın, yıldız kalıntısının ya da kahverengi cücenin yörüngesinde dönen gök cisimlerine uygulanabilecek yeni bir tanım öneriyoruz.”
Yazarlar, güneşimizin yörüngesinde dönme şartının çok spesifik olduğunu, IAU tanımındaki diğer kriterlerin ise çok muğlak olduğunu savunuyor. Örneğin, bir gezegenin ne anlama geldiğini belirtmeden “yörüngesini temizlediğini” söylüyor. Önerilen yeni tanım, güneş sistemimizin içindeki ve dışındaki gezegenleri tanımlamak için uygulanabilecek ölçülebilir kriterler içermektedir.
Yeni tanıma göre gezegen şu gök cisimleridir:
bir ya da daha fazla yıldızın, kahverengi cücenin ya da yıldız kalıntısının yörüngesinde dönen ve
1023 kg’dan daha büyüktür ve
kütlesi 13 Jüpiter kütlesinden (2,5 X 1028 kg) daha azdır.
Margot ve yardımcı yazarlar British Columbia Üniversitesi’nden Brett Gladman ve Temecula, Kaliforniya’daki Chaparral Lisesi öğrencisi Tony Yang, hangi nesnelerin bir arada kümelendiğini görmek için güneş sistemimizdeki nesnelerin özellikleri üzerinde matematiksel bir algoritma çalıştırdı. Analiz, güneş sistemimizdeki gezegenler tarafından paylaşılan ve genel olarak gezegenler için bir taksonomi oluşturmak için bir başlangıç noktası olarak kullanılabilecek farklı nitelik gruplarını ortaya çıkardı.
Örneğin, bir nesne yakınlardaki daha küçük nesneleri biriktirerek veya fırlatarak bir yolu temizlemek için yeterli yerçekimine sahipse, dinamik olarak baskın olduğu söylenir.
Margot, “Güneş sistemimizdeki tüm gezegenler dinamik olarak baskındır, ancak gerçek bir gezegen olmayan Plüton gibi cüce gezegenler ve asteroitler de dahil olmak üzere diğer nesneler baskın değildir” dedi. “Dolayısıyla bu özellik gezegen tanımına dahil edilebilir.”
Dinamik baskınlık gerekliliği kütle üzerinde bir alt sınır sağlamaktadır. Ancak potansiyel gezegenler yeni tanıma uymayacak kadar büyük de olabilir. Örneğin bazı gaz devleri o kadar büyüktür ki döteryumun termonükleer füzyonu gerçekleşir ve nesne kahverengi cüce adı verilen bir alt yıldız haline gelir ve bu nedenle bir gezegen değildir. Bu sınır 13 veya daha fazla Jüpiter kütlesi olarak belirlenmiştir.
Öte yandan, mevcut küresel olma şartı daha sorunludur. Uzak gezegenler nadiren şekillerini kesin olarak belirlemeye yetecek kadar detaylı gözlemlenebilmektedir. Yazarlar, şekil şartının uygulanmasının o kadar zor olduğunu savunuyorlar ki, gezegenler genellikle yuvarlak olsa bile, tanımsal amaçlar için etkili bir şekilde işe yaramaz.
Gladman, “Tanımların en kolay ölçülebilir nicelik olan kütleye bağlı olması, belirli bir nesnenin kriteri karşılayıp karşılamadığı konusundaki tartışmaları ortadan kaldırıyor” dedi. “Bu mevcut tanımın bir zayıflığıdır.”
İyi haber şu ki, güneş sisteminde 1021 kg’dan büyük gök cisimleri yuvarlak görünüyor. Dolayısıyla, önerilen 1023 kg’lık kütle alt sınırını karşılayan tüm cisimlerin küresel olması bekleniyor.
IAU’nun gezegen tanımında yapılacak herhangi bir resmi değişikliğe daha birkaç yıl olsa da, Margot ve meslektaşları çalışmalarının daha iyi bir tanımla sonuçlanacak bir konuşma başlatmasını umuyor.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Gezegen Tanımı Değişiyor mu? Bilim İnsanlarından Şaşırtıcı Öneri!