Dünya’nın iç Çekirdeği Pürüzsüz Bir Küre Değildir: Dokuludur
Dünya’nın kalbini hayal ettiğimizde, yapışkan şekerleme veya karamel tabakası altında dönen bir langırt düşünebiliriz.
Ancak Dünya’nın iç çekirdeğinin ne pürüzsüz ne de düz olduğu ortaya çıktı. Dünya’nın katı metal merkezinden seken binlerce depremi analiz eden araştırmacılara göre, ‘dokuma bir goblen’ dokusuna sahip.
Bu geri saçılmayı dünya çapında bir algılama aletleri ağıyla ölçen araştırmacılar, bulgularının Dünya’nın iç çekirdeğinin zaman içinde nasıl büyüdüğü ve katılaştığı konusunda ‘yeni bilgiler’ sağladığını söylüyorlar. Çalışma ayrıca, Dünya’nın iç çekirdeğindeki sismik dalgalar ne kadar derin olursa, iç çekirdeğin ‘dokusundaki’ değişimlerin de o kadar belirgin olduğunu ortaya koydu.
Bilim insanları uzun zamandır Dünya’nın iç çekirdeğinin demir kristallerinden oluşan bir katman içerdiğini ve demirin derinlerde sertleştikçe ahşapta bulunanlara benzer tanecikler oluşturduğunu düşünüyordu.
Ancak, iç çekirdeğe 2,900 km (yaklaşık 1,800 mil) ileri geri hareket eden sismik dalgalardaki küçük farklılıklar tek bir aletle ölçülemiyor.
Cornell Üniversitesi’nden yerbilimci Guanning Pang ve meslektaşları çalışmalarında, yeraltındaki nükleer patlamalardan kaynaklanan küçük sinyalleri tespit etmek üzere tasarlanmış 20 sismometre dizisinden oluşan küresel bir ağın sismik verilerini kullandılar.
Pang ve diğer sismologlar tarafından yayınlanan iç çekirdeği haritalamaya yönelik önceki girişimler, yalnızca tek bir sismometre dizisinden veya iç çekirdeğin bir kısmından elde edilen verilere bakmıştı.
Utah Üniversitesi’nde doktora öğrencisi olarak bu araştırmayı yürüten Pang, “İç çekirdeğin tamamında böyle bir heterojenliğin var olduğunu ilk kez teyit ettik” diyor.
Heterojenlik, Dünya’nın iç çekirdeğinin tekdüze bir kütle olmadığı, sürekli tektonik ve dinamik kuvvetler ve torklar altında nasıl oluştuğunu ve geliştiğini belgeleyen dokularla kaplı olduğu anlamına gelir.
Ekip, Dünya’nın iç çekirdeğinde yansıyacak kadar güçlü olan ve tespit edilebilir değişikliklerle yüzeye geri dönen yaklaşık 2.455 depremden elde edilen verileri analiz etti.
‘İç çekirdekten geri gelen sinyaller gerçekten çok küçük. Utah Üniversitesi’nde sismolog ve araştırmanın yazarı Keith Koper şöyle açıklıyor. Bu da sismik verilerde bebek yankılarını ya da yansımalarını görmeyi çok zorlaştırıyor. Bu ölçümlerden yola çıkan Koper, Pang ve meslektaşları, Dünya’nın iç çekirdeği tarafından saçılan sismik dalgaların göreceli gücünün üç boyutlu bir haritasını çıkardılar.
Bu düzensizlikler, sismik dalgalar Dünya’nın iç ve dış çekirdekleri arasındaki sınırın 500-800 km altından geçtikten sonra merkeze doğru daha belirgin ve daha dağınık hale geldi.
Bu örüntü, Dünya’nın iç çekirdeğinin hızlı bir büyüme dönemi geçirdiğini ve kademeli olarak bugünkü demir merkezli katı haline geldiğini göstermektedir.
Araştırmacılar makalelerinde, bir miktar sıvı demirin derinlerde hapsolmuş olabileceğini, bunun da ‘iç çekirdeğin üst kısmından farklı bir dokuya neden olduğunu’ ve ‘daha sonraki bir zamanda donmuş olabileceğini’ yazıyor.
Ayaklarımızın altında biriken karmaşık iç yeryüzü şekillerine ilişkin anlayışımız gelişmiş olsa da, Pan ve Koper gibi yerbilimcilerin çalışmaları henüz bitmiş değil.
Araştırmacılar, “İç çekirdek dokusunun devam eden sismik haritalaması önemlidir, çünkü iç çekirdek dokusu Dünya’nın çekirdeğinin tarihini ve evrimini kaydeder, bu da Dünya’nın manyetik alanının tarihini ve evrimini, akışkan dış çekirdek konveksiyonunu ve manto tabanına ısı akışını etkiler” diye yazıyor.
Bunları anlamak ve çekirdek boyunca depremleri izlemeye devam etmek, Dünya’nın iç çekirdeğinin bir sonraki dönüşünün ne zaman duracağını anlamamıza da yardımcı olacaktır.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Dünya’nın iç Çekirdeği Pürüzsüz Bir Küre Değildir: Dokuludur
Sahra Çölündeki Madenciler Dünyanın İlk İnsan Mağarasını Bulmuş Olabilir