Dahiyane Bir Yöntemle İlk Kez Galaksimizin Dışında Kara Delik Bulundu
Kara delikler gizlilik ustalarıdır. Yıldız kütleli kara deliklerin çoğu gibi aktif olarak madde yutmuyorlarsa, tespit edebileceğimiz hiçbir radyasyon yaymazlar. Bu nedenle, onları tespit etmek için başka yöntemlere başvurmak zorundayız. Örneğin ikili bir yörüngede görünen yıldızları aramak gibi.
Şimdi, gökbilimciler ilk kez bu yöntemi kullanarak Samanyolu galaksisinin dışında bir kara delik tespit etmeyi başardılar. Yörüngedeki bir yıldızın hareketlerinden, yaklaşık 160.000 ışıkyılı uzaklıkta Samanyolu’nun yörüngesinde dönen bir cüce gökada olan Büyük Macellan Bulutu’nda nispeten küçük bir kara delik tespit ettiler.
NGC 1850 BH1 adlı kara delik, binlerce yıldızdan oluşan bir küme olan NGC 1850’de bulundu. Tespit, bu yöntemin, Samanyolu ve ötesinde, yoğun nüfuslu yıldız kümelerinde kara delikler bulmanın gerçekten anahtarı olabileceğini gösteriyor.
Astrofizikçi Sara Saracino, “Burada gösterilen sonuç, aranan karadeliklerden sadece birini temsil ediyor, ancak birini bulduğunuzda, farklı kümelerde diğerlerini keşfetme yolundasınız.” diyor.
Samanyolu’nun dışında tespit ettiğimiz kara deliklerin çoğu, aktif olduklarında yayılan radyasyonla kendilerini ele verdiler. Kara deliğin kendisi radyasyon yaymaz, ancak üzerine düşen malzeme bunu yapar. Aslında çok fazla radyasyon yayar.
2015’ten beri de, kütleçekimsel dalgalardan, iki nesne çarpıştığında uzay-zamanda oluşturdukları küçük dalgalanmalardan artan sayıda kara delik tespit ettik. Ancak, tüm bu gelişmelere rağmen, bu hala kozmik okyanusta sadece bir damladır.
Gökbilimciler, yalnızca Samanyolu’nda 100 milyon yıldız kütleli kara delik olabileceğini tahmin ettiler. Bu kadarına yakınını bile tespit edemedik, bu da bu esrarengiz nesneleri anlamamızda oldukça önemli boşluklar olduğu anlamına geliyor.
Bununla birlikte, kara deliklerin etrafındaki nesnelerin davranış şekli, onların varlığının açıklayıcı bir işareti olabilir. Fiziksel olarak küçük ve karanlık olabilseler de (Güneş’in kütlesinin 11 katı olan bir kara delik sadece 65 kilometre bir olay ufkuna sahip olacaktır ), yine de etraflarındaki uzay üzerinde yer çekimi etkisine sahiptirler.
Örneğin, bir kara delik ikili yörüngedeki bir yıldızı yakaladığında, o yıldız karakteristik bir şekilde hareket etmeye başlayacaktır. Onu gözlemlediğimiz mesafeden hareketsiz duruyor gibi görünse de, ışığı değişecektir. Yıldız bizden uzaklaştıkça dalga boyu uzar ve bize doğru hareket ettikçe kısalır.
Gökbilimci Stefan Dreizler, “Kara deliklerin büyük çoğunluğu ancak dinamik olarak açığa çıkarılabilir” diyor.
“Yıldızlı bir sistem oluşturduklarında, hareketini ince ama algılanabilir bir şekilde etkileyecekler, böylece onları karmaşık araçlarla bulabiliriz.”
Saracino ve ekibi, Çok Büyük Teleskop’un Çok Birimli Spektroskopik Gezgini’ni (MUSE) kullanarak iki yıllık veri topladı, ardından bu verileri ikili bir yıldızı gösteren dalga boyu değişimlerini arayarak analiz ederek, görünür bir yoldaşı olan herhangi bir sistemi eledi.
Tüm bu özenli çalışmanın sonucu, NGC 1850 BH1’in keşfi oldu. Yoldaş yıldızı, Güneş’in kütlesinin yaklaşık 5 katıdır ve ana dizi ömrünün hemen sonundadır. Sadece 5 günlük bir yörünge periyodu ile kara deliğe çok yakındır. O kadar yakın ki, yıldız ölmeye başladığında şiştiğinde, malzemenin kara deliğe sızmaya başlaması muhtemeldir.
Ancak keşfin bu kadar büyüleyici olmasının başka bir nedeni daha var. NGC 1850 yıldız kümesi çok genç, kozmik olarak konuşursak sadece 100 milyon yaşında. NGC 1850 BH1, daha da genç kara delikler bulma potansiyelini temsil ediyor ve bu da bu nesnelerin nasıl oluştuğunu ve geliştiğini anlamamıza yardımcı olabilir.
Genç yıldız kümelerinde kara delikler bulmak, büyük bir yıldız ile bir nötron yıldızı veya kara delik arasındaki evrim aşamalarını ve yıldız kümelerindeki kara delikler için nüfus istatistiklerini anlamamıza yardımcı olabilir. Yıldız kümeleri, gök bilimcilerin kara delik ve nötron yıldızı çarpışmalarının meydana gelme olasılığının en yüksek olduğunu düşündükleri yerler olduğundan, bunun yer çekimi dalgası astronomisi alanı için de etkileri vardır.
Gök bilimci Mark Gieles, “Yaptığımız her bir tespit, gelecekteki yıldız kümelerini ve içlerindeki kara delikleri anlamamız için önemli olacak” diyor.
Derrleyen: Feyza ÇETİNKOL
Yarı-Uydumuz Kamoʻoalewa: Yörüngemize Yakın Devasa Kaya Ay Gibi Işığı Yansıtıyor
/Dahiyane Bir Yöntemle İlk Kez Galaksimizin Dışında Kara Delik Bulundu/