Çığlığın Ardındaki Bilim: Korkmayı Neden Seviyoruz?
Korku, organizmaları zarardan korumak için evrimleşmiştir. Beynin amigdala bölgesi tehditleri algılarken, diğer bölgeler de bağlamı sağlar. Bazıları kontrol duygusu nedeniyle korkunun heyecanından hoşlanırken, diğerleri bunu bunaltıcı bulabilir. Anormal korkudan kaynaklanan bozukluklar yaygındır ancak tedavi edilebilir.
Korku, dünya üzerindeki yaşam kadar eski olabilir. Organizmaları, bütünlüklerine veya varlıklarına yönelik algılanan tehdide karşı korumak için biyoloji tarihi boyunca evrimleşmiş, temel ve derinden gelen bir tepkidir. Korku, dokunulan bir salyangozun anteninin titremesi kadar basit ya da bir insandaki varoluşsal kaygı kadar karmaşık olabilir.
Korkuyu yaşamayı sevsek de nefret etsek de, ona kesinlikle saygı duyduğumuzu inkar etmek zor.
Beyin devreleri ve insan psikolojisi düşünüldüğünde, “savaş ya da kaç” tepkisine katkıda bulunan bazı ana kimyasallar aynı zamanda mutluluk ve heyecan gibi diğer olumlu duygusal durumlarla da ilgilidir. Dolayısıyla, bir korku sırasında yaşadığımız yüksek uyarılma durumunun daha olumlu bir ışık altında da yaşanabileceği mantıklıdır. Peki “heyecanlanmak” ile tamamen dehşete düşmüş hissetmek arasındaki farkı yaratan nedir?
Bizler korkuyu tedavi eden ve nörobiyolojisini inceleyen psikiyatristleriz. Çalışmalarımız ve klinik etkileşimlerimizin yanı sıra başkalarınınki de, korkuyu nasıl deneyimlediğimizle ilgili önemli bir faktörün bağlamla ilgili olduğunu göstermektedir. “Düşünen” beynimiz “duygusal” beynimize geri bildirim verdiğinde ve kendimizi güvenli bir alanda olarak algıladığımızda, bu yüksek uyarılma durumunu deneyimleme şeklimizi hızla değiştirebilir, korkudan zevk veya heyecana geçebiliriz.
Örneğin, Cadılar Bayramı sezonunda perili bir eve girdiğinizde, bir hortlağın üzerinize atlamasını beklerken ve bunun gerçekten bir tehdit olmadığını bilirken, deneyimi hızlı bir şekilde yeniden etiketleyebilirsiniz. Bunun aksine, gece karanlık bir sokakta yürürken bir yabancı sizi kovalamaya başlarsa, beyninizin hem duygusal hem de düşünme alanları durumun tehlikeli olduğu ve kaçma zamanının geldiği konusunda hemfikir olacaktır!
Peki beyniniz bunu nasıl yapar?
Beynin Korkuya Verdiği Tepkiyi Anlamak
Korku tepkisi beyinde başlar ve en iyi savunma ya da kaçış tepkisi için ayarlamalar yapmak üzere vücuda yayılır. Korku tepkisi beynin amigdala adı verilen bir bölgesinde başlar. Beynin temporal lobundaki bu badem şeklindeki çekirdek kümesi, uyaranların duygusal belirginliğini – bir şeyin bizim için ne kadar öne çıktığını – tespit etmeye adanmıştır.
Örneğin, ne zaman bir insan yüzü görsek amigdala harekete geçer. Bu tepki öfke ve korkuda daha belirgindir. Bir yırtıcı hayvanın görülmesi gibi bir tehdit uyaranı, amigdalada bir korku tepkisini tetikler ve bu da savaş ya da kaç ile ilgili motor işlevlere hazırlık ile ilgili alanları harekete geçirir. Aynı zamanda stres hormonlarının ve sempatik sinir sisteminin salınımını da tetikler.
Vahşi doğadaki bir aslan bizi korkutabilir.
Bu da bizi tehlike anında daha etkili olmaya hazırlayan bedensel değişikliklere yol açar: Beyin aşırı tetikte olur, göz bebekleri büyür, bronşlar genişler ve solunum hızlanır. Kalp atış hızı ve kan basıncı yükselir. Kan akışı ve iskelet kaslarına glikoz akışı artar. Gastrointestinal sistem gibi hayatta kalmak için hayati olmayan organlar yavaşlar.
Beynin hipokampus adı verilen bir bölümü amigdala ile yakından bağlantılıdır. Hipokampus ve prefrontal korteks beynin algılanan tehdidi yorumlamasına yardımcı olur. Bunlar, kişinin algılanan tehdidin gerçek olup olmadığını bilmesine yardımcı olan daha üst düzey bir bağlam işleme sürecine dahil olurlar.
Örneğin, vahşi doğada bir aslan görmek güçlü bir korku tepkisini tetikleyebilir, ancak aynı aslanın bir hayvanat bahçesindeki görüntüsüne verilen tepki daha çok merak ve aslanın sevimli olduğunu düşünme şeklindedir. Bunun nedeni hipokampus ve frontal korteksin bağlamsal bilgiyi işlemesi ve inhibitör yolların amigdala korku tepkisini ve bunun aşağı akış sonuçlarını azaltmasıdır. Temel olarak, beynimizin “düşünme” devresi “duygusal” bölgelerimize aslında iyi olduğumuza dair güvence verir.
Bir köpek tarafından saldırıya uğramak veya başka birinin bir köpek tarafından saldırıya uğradığını görmek korkuyu tetikler.
Korkuyu Öğrenmek ve Üstesinden Gelmek
Diğer hayvanlara benzer şekilde, korkuyu genellikle saldırgan bir köpek tarafından saldırıya uğramak ya da diğer insanların saldırgan bir köpek tarafından saldırıya uğradığını gözlemlemek gibi kişisel deneyimler yoluyla öğreniriz.
Bununla birlikte, insanlarda evrimsel olarak benzersiz ve büyüleyici bir öğrenme yolu talimatlardır – konuşulan kelimelerden veya yazılı notlardan öğreniriz! Eğer bir işaret köpeğin tehlikeli olduğunu söylüyorsa, köpeğe yaklaşmak korku tepkisini tetikleyecektir.
Güvenliği benzer şekilde öğreniriz: evcil bir köpeği deneyimleyerek, diğer insanların o köpekle güvenli bir şekilde etkileşime girdiğini gözlemleyerek veya köpeğin arkadaş canlısı olduğuna dair bir işaret okuyarak.
Neden Bazı İnsanlar Korkmaktan Hoşlanıyor?
Korku dikkat dağınıklığı yaratır ve bu da olumlu bir deneyim olabilir. Korkutucu bir şey olduğunda, o anda tetikte oluruz ve aklımızda olabilecek diğer şeylerle (işte başımızın belaya girmesi, ertesi gün büyük bir sınav için endişelenmek) meşgul olmayız, bu da bizi şimdi ve buraya getirir.
Dahası, bu korkutucu şeyleri hayatımızdaki insanlarla birlikte deneyimlediğimizde, duyguların olumlu bir şekilde bulaşıcı olabileceğini görürüz. Bizler birbirimizden bir şeyler öğrenebilen sosyal canlılarız. Yani, perili evde arkadaşınıza baktığınızda ve o çığlık atmaktan gülmeye geçtiğinde, sosyal olarak onun duygusal durumunu algılayabilir ve bu da kendi duygusal durumunuzu olumlu yönde etkileyebilir.
Bu faktörlerin her biri – bağlam, dikkat dağınıklığı, sosyal öğrenme – korkuyu deneyimleme şeklimizi etkileme potansiyeline sahip olsa da, hepsini birbirine bağlayan ortak bir tema kontrol duygumuzdur. Neyin gerçek bir tehdit olup olmadığını anlayabildiğimizde, bir deneyimi yeniden etiketleyebildiğimizde ve o anın heyecanının tadını çıkarabildiğimizde, nihayetinde kontrolün bizde olduğunu hissettiğimiz bir yerdeyiz demektir. Bu kontrol algısı, korkuyu nasıl deneyimlediğimiz ve ona nasıl tepki verdiğimiz açısından hayati önem taşır. Başlangıçtaki “savaş ya da kaç” telaşının üstesinden geldiğimizde, genellikle tatmin olmuş, güvenliğimizden emin ve başlangıçta bizi korkutan şeylerle yüzleşme becerimizden daha emin hissederiz.
Herkesin farklı olduğunu ve neyi korkutucu ya da eğlenceli bulduğumuza dair benzersiz bir algıya sahip olduğunu akılda tutmak önemlidir. Bu da başka bir soruyu gündeme getiriyor: Birçok kişi iyi bir korkudan keyif alabilirken, neden diğerleri bundan düpedüz nefret edebilir?
Neden Bazı İnsanlar Korkmaktan Hoşlanmaz?
Hayvan beynindeki korkunun neden olduğu heyecan ile bağlamsal insan beynindeki kontrol duygusu arasındaki herhangi bir dengesizlik, çok fazla veya yeterli olmayan heyecana neden olabilir. Birey deneyimi “çok gerçek” olarak algılarsa, aşırı bir korku tepkisi durum üzerindeki kontrol duygusunun üstesinden gelebilir.
Bu durum korkutucu deneyimleri seven kişilerde bile görülebilir: Freddy Krueger filmlerinden hoşlanabilirler ancak “The Exorcist” çok gerçekçi geldiği ve korku tepkisi kortikal beyin tarafından modüle edilmediği için çok korkabilirler.
Öte yandan, eğer deneyim duygusal beyin için yeterince tetikleyici değilse ya da düşünen bilişsel beyin için fazla gerçek dışıysa, deneyim sıkıcı gelebilir. Bilişsel beynini bir zombi filminde gerçekçi olarak mümkün olmayan tüm bedensel şeyleri analiz etmekten alıkoyamayan bir biyolog, “The Walking Dead “den bir başkası kadar keyif alamayabilir.
Yani duygusal beyin çok korkmuş ve bilişsel beyin çaresizse ya da duygusal beyin sıkılmış ve bilişsel beyin çok baskılayıcıysa, korku filmleri ve deneyimleri o kadar eğlenceli olmayabilir.
Korku Bozuklukları Nelerdir?
Tüm eğlence bir yana, anormal düzeylerdeki korku ve kaygı önemli sıkıntı ve işlev bozukluğuna yol açabilir ve kişinin başarı ve yaşam sevincini sınırlayabilir. Yaklaşık her dört kişiden biri yaşamları boyunca bir tür anksiyete bozukluğu yaşamakta ve yaklaşık yüzde 8’i travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) yaşamaktadır.
Anksiyete ve korku bozuklukları arasında fobiler, sosyal fobi, yaygın anksiyete bozukluğu, ayrılık anksiyetesi, TSSB ve obsesif kompulsif bozukluk yer almaktadır. Bu rahatsızlıklar genellikle genç yaşlarda başlar ve uygun tedavi uygulanmadığı takdirde kronikleşerek güçten düşürücü bir hal alabilir ve kişinin yaşam seyrini etkileyebilir. İyi haber şu ki, psikoterapi ve ilaçlar şeklinde nispeten kısa bir süre içinde işe yarayan etkili tedavilerimiz var.
Yazanlar:
Arash Javanbakht – Psikiyatri Yardımcı Doçenti, Wayne State Üniversitesi
Linda Saab – Psikiyatri Yardımcı Doçenti, Wayne State Üniversitesi
İlk olarak The Conversation’da yayınlanan bir makaleden uyarlanmıştır.
Kaynak: https://scitechdaily.com
Derleyen: Figen Berber
Balıkların Birbirlerinin Korkularını Hissedebildiği Keşfedildi