Büyük Uyumsuzluk: Dünya’nın Kayıp Zamanının Gizemi
Kayalarla ilgili en güzel şeylerden biri, pek çok güzel şeyin yanı sıra, geçmişe bakmamıza olanak vermeleridir. Bir kayanın katmanlarında ne kadar aşağıya inerseniz, kaya o kadar eski olur.
Katmanları ve bu katmanların nerede birleştiğini incelemek, bize yerel jeolojinin yanı sıra gezegenimizin tarihindeki büyük olaylar hakkında da bilgi verebilir, örneğin yaklaşık 2 milyon yıl boyunca yağmur yağdığı zamanlar gibi. Ancak bazen jeologlar kayıtlarda, kaya katmanlarının daha eski kayaların üzerine oturduğu ve aralarında orta yaşlı katmanların bulunmadığı bir boşluk bulurlar.
“Uyumsuzluk” olarak bilinen bu durum, aradan geçen yıllar boyunca yeni kaya katmanlarının oluşmamasından ya da kaya katmanlarının oluşup daha sonra jeolojik süreçler tarafından aşındırılmasından ya da yıkanmasından kaynaklanıyor olabilir.
Uyumsuzluklar nispeten yaygındır, ancak arada bir açıklanması gereken büyük bir uyumsuzluk bulunur.
Büyük Uyumsuzluk
Jeolog John Wesley Powell, 1869 yılında Büyük Kanyon’u keşfederken kaya katmanları arasında bir yaş farkı olduğunu fark etti. Yaşı 1,4-1,8 milyar yıl olan kayaların üzerinde sadece 520 milyon yıllık kayalar bulunuyordu. Büyük Uyumsuzluk adını alan bu durum başlı başına büyük bir gizem olsa da, Kuzey Amerika ve dünyadaki diğer bölgelerde 550 milyon yıl öncesine ait kayıp kayaların olduğu keşfedilince bu gizem daha da büyüdü. O zamandan önce, dünyanın pek çok yerinde, bir milyar yıla varan kaya (ve tarih) kayıptır.
Peki bunlara ne oldu? Kısa cevap, hala gerçekten bilmediğimizdir, ancak birkaç teorimiz var. Bunlardan biri, 2019 yılında ortaya atılan ve Dünya’nın yüzeyinin kutuptan kutba donduğuna inanan “kartopu Dünya” teorisi. Bu teoriye göre, kayıp kaya, buzulların büyümesi ve ardından geri çekilerek kayayı aşındırması ve denizlere götürmesi ile açıklanabilir.
Ancak, bu çalışma yayınlandığından beri, başka çalışmalar bu teoriye meydan okudu. 2020 yılında yapılan bir çalışmada Colorado’daki Pikes Peak’teki kayalar incelendi. Burada, daha yaşlı kayaçlar, yaklaşık 717 milyon yıl önce başlayan yoğun bir şekilde aşınmadan önce yüzeye çıkmıştır. Bu da Kartopu Dünya’dan başka süreçlerin neden olduğu anlamına geliyor.
Ekip bunun yerine, dünyanın dört bir yanında görülen uyumsuzlukların, genellikle aynı zamana ait olsa da, ortak bir nedenden kaynaklanmadığına inanıyor.
2020’deki araştırmanın başyazarı Dr. Rebecca Flowers o dönemde yaptığı açıklamada, “Dünya genelinde benzer görünen bir özelliğe sahipken, aslında birden fazla büyük uyumsuzluk olmuş olabilir,” dedi. “Büyük Uyumsuzluğun daha karmaşık olduğunu, farklı yerlerde farklı zamanlarda ve farklı nedenlerle oluştuğunu düşünmek istiyorsak dilimizi değiştirmemiz gerekebilir.”
Ekip, Kuzey Amerika’da meydana gelen Büyük Uyumsuzluğun muhtemelen 700-800 milyon yıl önce süper kıta Rodinia’nın parçalanmasından kaynaklandığını, yeni kaya okyanusa sürüklenirken eski kayayı yüzeye çıkardığını öne sürdü.
Makul bir açıklama olsa da, milyonlarca yıl boyunca gezegenimize ya da bir kısmına ne olduğuna dair bu kadar çok bilgiyi kaybetmiş olmamız yine de biraz iç karartıcı bir düşünce.
Dünya tarihindeki bu şaşırtıcı boşlukla ilgili 2021 yılında yapılan bir çalışmanın ortak yazarı olan Barra Peak yaptığı açıklamada, “Bir milyar yıldan fazla zaman geçti” dedi. “Aynı zamanda Dünya tarihinin ilginç bir döneminde, gezegenin daha eski bir ortamdan bugün bildiğimiz modern Dünya’ya geçiş yaptığı bir milyar yıl.”
Kaynak: https://www.iflscience.com
Derleyen: Figen Berber
Büyüleyici Akik İçeren “Kaya”nın 60 Milyon Yıllık Dinozor Yumurtası Olduğu Ortaya Çıktı