Büyük Keşif: Hint Okyanusu’ndaki Yerçekimi Anomalisinin Kökenleri Çözüldü
Hint Okyanusu dünyanın en büyük yerçekimi anomalisine sahip. İlk kez 1948 yılında keşfedilen anomali ancak bu yılın Mayıs ayında belirgin hale geldi. Hintli bilim insanlarına göre bu anomaliye eski Tethys deniz yatağının kalıntıları neden oluyor.
Hint Okyanusu alınmasın ama bu soru, deliğin 1948’de keşfedilmesinden bu yana bilim insanlarının kafasını kurcalıyor. Şimdi, Hindistan Bilim Enstitüsü’ndeki (IISc) bir araştırma ekibi cevabı bulduklarına inanıyor. Hint Okyanusu’ndaki ‘delik’, enkazın çok daha eski başka bir okyanusun dibine batması nedeniyle ortaya çıktı.
Hint Okyanusu’nun bu esrarengiz bölümünde yerçekimi Dünya’nın herhangi bir yerinden daha zayıftır. Yerçekimindeki bu delik Dünya’daki en büyük (ve en derin) yerçekimi anomalisidir ve resmi olarak Hint Okyanusu Jeoit Düşüklüğü (IOGL) olarak adlandırılır (jeoit, düzensizlikleri Dünya’nın yerçekimindeki değişikliklere karşılık gelen, dünya genelindeki deniz seviyelerinin teorik bir modelidir).
Yerçekimindeki değişiklikler, yeraltı (ve deniz tabanı) kaya katmanlarının yoğunluğundaki farklılıklara karşılık gelir ve bu da kendi içinde garip bir şey değildir. Açıklanamayan şey ise Hint Okyanusu’ndaki anomalilerin büyüklüğü ve genliğidir.
Su yerine hava
Yerçekimi deliğinin merkezi, Hindistan alt kıtasının en güney noktası olan Kanyakumari’nin (Komorin Burnu olarak da bilinir) yaklaşık 1.200 km (750 mil) güneybatısında yer almaktadır. Bu dairesel çöküntü yaklaşık 3 milyon kilometrekarelik (1,2 milyon mil kare) bir alana sahiptir ve kabaca Hindistan ile aynı büyüklüktedir. Bölgenin düşük yerçekimi nedeniyle, IOGL’deki deniz seviyesi küresel ortalamadan 106 metre (348 ft) daha düşüktür. Bu da su olması gereken yerde büyük miktarda hava olduğu anlamına gelmektedir. Bu anomalinin bir sonucu olarak yaklaşık 100 kilometreküp (25 mil küp) suyun açığa çıktığı tahmin edilmektedir.
Anomali, okyanus üzerindeki yerçekimini ölçmek için bir cihaz icat eden Hollandalı jeofizikçi Felix Andries Benning-Mines tarafından keşfedilmiştir (cihaza ‘altın buzağı’ lakabı takılmıştır).
Denizaltı yerçekimi ölçümlerinde öncü olan Benning-Mines, kariyerinin büyük bölümünü denizaltılar ve araştırma gemileriyle okyanusları dolaşarak geçirdi. Levha tektoniğine bağlı olarak Dünya’nın yerçekimi alanında birkaç anormallik keşfetti, ancak hiçbiri Hint Okyanusu’ndaki anormallikler kadar büyük ve güçlü değildi.
IOGL’nin gerçek nedeni, geçtiğimiz Mayıs ayında IISc araştırmacıları tarafından yayınlanan Geophysical Research Letters’da keşfedildi.
IISc ekibi, tektonik ve volkanik güçlerin bugün dünyayı nasıl şekillendirdiğini araştırmak üzere 140 milyon yıl öncesine ait çeşitli simülasyonları çalıştırmak için bir süper bilgisayar kullandı. Gerçek IOGL’ye çok benzeyen yerçekimi delikleri üreten modellerin ortak bir noktası vardı. Düşük yoğunluklu magma püskürerek yüksek yoğunluklu malzemenin yerini almış ve bölgedeki yerçekimini zayıflatmıştır.
Neden çöktü?
Yaklaşık 120 milyon yıl önce, Hindistan levhası süper kıta Gondwana’dan ayrıldı ve Avrasya levhasıyla çarpıştı. Bu çarpışmanın Himalayaları oluşturması bekleniyordu. Ancak Hint Levhası oraya ulaşmadan önce Tethys Levhasının üzerinden geçerek Tethys adı verilen eski denizi kapattı.
Tethyan Plakası olarak adlandırılan bu plakanın parçaları Dünya’nın mantosunun derinliklerine itildikçe, Doğu Afrika’nın yaklaşık 1.000 km altında kıta büyüklüğünde bir magma kabarcığı olan Afrika Blobu’nda sıkışan malzemenin bir kısmı yer değiştirdi. Yaklaşık 20 milyon yıl önce, bu nispeten hafif malzeme bir duman olarak yüzeye yükseldi ve IISc ekibi, bu kabarcıkların, jeoid alçağının yakınındaki manto yapılarıyla birlikte, Hindistan’ın güney ucundaki yerçekimi anomalilerinden sorumlu olduğunu öne sürüyor. Ekip jeoidin yaşını olduğundan daha az tahmin edebildi, ancak jeoidin ne zaman göç edeceğini ve yok olacağını tahmin etmek zor.
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Büyük Keşif: Hint Okyanusu’ndaki Yerçekimi Anomalisinin Kökenleri Çözüldü