Ay’da Devasa Bir Keşif: İki Büyük Havza Sadece 10 Dakikada Oluştu
Büyük Kanyon’u ziyaret etmek, ABD yolculuğuna çıkan herkes için gerçek bir ölmeden önce yapılacaklar listesidir. Ancak hırslı bir kaşifin Büyük Kanyon’u bulabileceği tek yer Arizona değil.
NASA’nın Lunar Reconnaissance Orbiter (Ay Keşif Yörünge Aracı) Ay yüzeyindeki iki devasa havzanın fotoğraflarını çekti.
Vallis Schrödinger ve Vallis Planck olarak adlandırılan bu oluşumlar sırasıyla 270 km uzunluğunda ve 2,7 km derinliğinde, 280 km uzunluğunda ve 3,5 km derinliğindedir.
Bu da onları Büyük Kanyon kadar uzun ve en alçak noktalarında üç kattan fazla derin yapar.
Dünya’daki kanyon Colorado Nehri tarafından altı ila yedi milyon yılda oluşturulurken, araştırmacılar bu kanyonların sadece 10 dakikada oyulduğunu söylüyor.
Ay’ın kanyonları, Ay’ın güney kutbunun yakınında bulunan ve bir meteorun Ay yüzeyine çarpmasıyla oluşan 200 mil genişliğinde (320 km) bir krater olan Schrödinger çarpma havzasından uzanıyor.
Araştırmacılar, bu Ay vadilerinin 3,81 milyar yıl önceki şiddetli çarpışmadan fırlayan bir kaya akıntısı tarafından kayaya oyulduğunu düşünüyor.
NASA’nın Ay Keşif Yörünge Aracı, Ay’ın Büyük Kanyon’a (resimde) verdiği cevabın, Ay yüzeyine oyulmuş iki devasa vadinin çarpıcı fotoğraflarını çekti.
Vallis Schrödinger ve Vallis Planck olarak adlandırılan kanyonlar, Büyük Kanyon (resimde) kadar uzun ve en alçak noktalarında üç kattan fazla derinliğe sahip.
Schrödinger çarpma havzası, Ay’ın 2.400 km genişliğindeki Güney Kutbu-Aitken havzasının dış kenarlarında yer almaktadır.
Bilim insanları, büyük bir meteorun Ay yüzeyini parçalayarak son derece şiddetli bir patlama yaratması ve enkazı krater kenarından 500 km uzağa fırlatmasıyla oluştuğuna inanıyor.
Ay ve Gezegen Enstitüsü’nden bir uzay jeoloğu olan başyazar Dr. David Kring MailOnline’a şunları söyledi: ‘Ay’ın kabuğundaki değişimler, krateri oluşturmak üzere fırlatılan enkaz perdesi içinde yoğunlaşmış kaya akıntıları oluşturmuş olabilir.
Bu da enkazın, Vallis Schrödinger ve Vallis Planck gibi üst üste binen kraterlerden oluşan derin kanallar yaratan ejekta ışınları adı verilen uzun, düz çizgiler halinde düşmesine yol açtı.
‘Bu tür ışınlar Ay’da yaygın olarak gözlemlenir. Örneğin, arka bahçedeki astronomi meraklıları Ay’ın yakın tarafındaki Tycho ve Copernicus kraterlerinin etrafındaki ışınlara aşina olacaklardır’ diyor Dr. Kring.
Şimdi, NASA’nın sondasından gelen fotoğrafları kullanan araştırmacılar, enkaz akışının yönünü ve hızını modellemek için bu vadilerin üç boyutlu bir haritasını oluşturdular.
Nature Communications dergisinde yayınlanan makalelerinde araştırmacılar, enkazın saatte 3,420-4,608 kmph arasında bir hızla hareket ediyor olması gerektiğini hesapladılar.
Bu hız da kanyonu oluşturan parçaların orijinal meteorun %2 ila %5’i arasında bir büyüklüğe sahip olduğunu göstermektedir.
Schrödinger çarpma havzası (merkezden sağa ve aşağıya doğru) Güney Kutbuna son derece yakındır. Bu haritada kraterden sağa ve aşağıya doğru uzanan iki Büyük Ay Kanyonu’nu da görebilirsiniz.
Vallis Schrödinger ve Vallis Planck sırasıyla 168 mil (270 km) ve 174 mil (280 km) uzunluğundadır. Ortalama olarak Vallis Plank, bu diyagramda gösterildiği gibi Büyük Kanyon’dan neredeyse bir kilometre daha derindir.
Bu da her bir parçanın 1.250 metre genişliğinde olabileceği anlamına gelmektedir – 2013 yılında Rusya üzerinde patlayan Çelyabinsk meteorundan 60 kat daha büyüktür.
Dr. Kring şunları söylüyor: ‘Ay’ın iki büyük kanyonunu oluşturmak için gereken enerji, dünyanın toplam nükleer silah envanterinin 130 katı enerjiye eşitti.
Araştırma, Dünya’daki Büyük Kanyon büyüklüğündeki Ay kanyonlarının milyonlarca yıl yerine dakikalar içinde oluşabileceğini gösteriyor. Ay’da çarpma sonucu oluşan kaya akıntıları, Dünya’daki sudan çok daha fazla kanyon oluşturma kapasitesine sahiptir.
Araştırmacılar, püsküren ışınları birleştikleri noktaya kadar izleyerek meteorun olası çarpma yerini de tespit edebildiler.
İlginç bir şekilde bu nokta, tahmin edilebileceği gibi Schrödinger kraterinin merkezinde değil, daha güneyde 78.2° Güney ve 143.7° Doğu’da yer alıyor.
Bu ayrıntı, meteorun muhtemelen Ay yüzeyine oldukça düşük bir açıyla çarptığını ve enkazı Ay’ın Güney Kutbu’ndan uzağa püskürttüğünü ima etmektedir.
İlginç bir jeolojik ayrıntı olmasının ötesinde, bu NASA’nın 2026’da yapılması planlanan Artemis Ay iniş görevi için son derece iyi bir haber.
Artemis’in planlanan iniş alanı Schrödinger havzasının kenarından sadece 125 km uzaklıktadır.
Araştırmacılar bu kanyonların, Schrödinger kraterini (resimde) oluşturan bir meteor çarpması sonucu fırlayan kaya akıntıları tarafından Ay’a oyulduğunu söylüyor.
Çarpışmadan kaynaklanan enkaz Ay’a düşerken, sadece on saniye içinde kanyonları oluşturan üst üste binmiş kraterlerden (yeşil vurgulu) uzun çizgiler oluşturdu.
Araştırmacılar, kanyonların (resimde) dünyanın toplam nükleer silah envanterinin 130 katı enerji kullanılarak oluşturulduğunu tahmin ediyor.
Araştırmacılar, kanyonları üst üste geldikleri yere kadar izleyerek, orijinal meteorun muhtemel çarpma noktasını tahmin ediyor. Bu da enkazın büyük bir kısmının Güney Kutbundan uzağa fırlatılmış olacağını gösteriyor ki bu da Artemis Misyonlarını Schrödinger havzasının güneyine indirmeyi planlayan NASA için iyi bir haber.
Meteor çarpması çevredeki alana eşit miktarda enkaz püskürtmüş olsaydı, bir uzay aracının inişini daha zor hale getirecek ve kaşiflerin aşağıdaki orijinal Ay yüzeyinden örnek almasını zorlaştıracaktı.
Ancak bu çalışma, bunun çok büyük bir sorun olmayacağını göstermektedir.
Dr. Kring şunları söylüyor: ‘Araştırma, Schrödinger havzasından fırlayan enkazın çoğunun Artemis keşif bölgesinin dışına indiğini gösteriyor.
Artemis astronotları Schrödinger çarpmasından daha eski kayaları toplamayı daha kolay bulacaklardır.
Schrödinger çarpması Güneş Sistemi’nin erken bombardıman döneminin sonlarına doğru oluşmuştur. Ay’ın güney kutup bölgesine yapılan görevlerle toplanan jeolojik örnekler, bu asteroit ve kuyruklu yıldız bombardımanının büyüklüğünü ve süresini deşifre etmeye yardımcı olacaktır.
Kaynak: https://www.dailymail.co.uk