Arılar, Var Olduğunu Hiç Bilmediğimiz İnsan Benzeri Bir Kolektif Zekayı Ortaya Çıkarıyor
Mütevazı yaban arısı, beyin büyüklüğünün her şey demek olmadığının kanıtı.
Tohum büyüklüğündeki beyniyle bu küçük böcek, deneylerde bilim insanlarının tamamen insanlara özgü olduğunu düşündükleri bir kolektif zeka düzeyi göstermiştir.
Bombus terrestris türü yaban arıları, laboratuvarda iki aşamalı bir bulmaca kutusunu açmak üzere eğitildiklerinde, çözümü kutuyu daha önce hiç görmemiş başka bir arıya öğretebildi.
Bu saf arı bulmacayı kendi başına çözemezdi. ‘Gösterici’ arılara ilk etapta sezgisel olmayan çözümü öğretmek için araştırmacıların onlara ne yapmaları gerektiğini göstermeleri ve motivasyonlarını korumak için ilk adımdan sonra bir ödül sunmaları gerekiyordu.
Birleşik Krallık ve Amerika Birleşik Devletleri’nde bulunan araştırma ekibi, “Bu bulgu, bu alandaki yaygın bir görüşe meydan okuyor: bireysel deneme yanılma yoluyla geliştirilemeyen davranışları sosyal olarak öğrenme kapasitesinin insanlara özgü olduğu” diye yazıyor.
İnsanlar, türümüzü diğerlerinden ayıran özellikler konusunda uzun bir ‘hedef saptırma’ geçmişine sahiptir.
Bir zamanlar, kültürü olan tek hayvanın insanlar olduğu düşünülüyordu. Ancak serçeler arasındaki ‘viral’ şarkılar, balinaların gelişen lehçeleri ve gelenekleri, orkaların bölgesel avlanma stratejileri ve maymunların, kargaların ve yunusların öğrenilmiş alet numaraları, sosyal olarak aktarılan davranışların hayvan toplumlarında da mevcut olduğunu göstermektedir.
Hatta bu kültürel davranışlardan bazıları zaman içinde incelik ve gelişme belirtileri gösterir. Örneğin posta güvercinleri birbirlerinden öğrenir ve kültürlerinin uçuş yollarını yıldan yıla ayarlarlar.
İnsan zekası konusunda hedef saptırmanın etkili bir yolu, insanların diğer hayvanlardan farklı olduğunu söylemektir çünkü birbirimizden bağımsız olarak icat edemeyeceğimiz şeyleri öğrenebiliriz.
Şu anda bu makaleyi okuduğunuz cihazı düşünün. Hiçbir insan tüm parçalarını ve mekaniğini tek başına ve bir ömür boyu sıfırdan icat edemez. Bu ileri aşamaya gelmek için onlarca yıl çalışmak ve inceltmek gerekti. Okuma eylemi bile insan nesillerinin azar azar geliştirdiği bir beceridir.
Açıkçası, hiçbir hayvan bir iPhone’u bir araya getiremez ya da hayvan zekası üzerine bir makaleyi okuyamaz. Ancak Exeter Üniversitesi’nde ekolojist olan Alex Thornton, Nature dergisinde yaban arısı araştırmasını değerlendirdiği yazısında, temel düzeyde yaban arılarının şempanzelere katılarak “sözde insan istisnacılığı konusunda ciddi şüphe uyandırdığını” belirtiyor.
Thornton, şempanzelerin büyük beyinleri ve zengin kültürel yaşamları olduğunu, ancak bombus arıları arasındaki keşfin, “insanlığın primat kuzenlerine değil de… beyni bir şempanzeninkinin ancak yüzde 0,0005’i kadar olan bir hayvana odaklandığı için daha da dikkat çekici olduğunu” savunuyor.
Büyük ölçüde boyutları nedeniyle onlarca yıldır küçümsenen bombus arıları nihayet hak ettikleri değeri görüyor.
Laboratuvarda yapılan son deneyler bu arıların birbirlerinden öğrenebildiklerini, alet kullanabildiklerini, sıfıra kadar sayabildiklerini ve temel matematiksel denklemleri gerçekleştirebildiklerini gösteriyor.
Kovan zihinlerinin kolektif zekası da göz ardı edilmemelidir.
Bunu test etmek için, Londra Queen Mary Üniversitesi’nden davranış bilimci Alice Bridges ve meslektaşları, yaban arısı kolonilerini, insan yardımı olmadan, 12 veya 24 gün boyunca toplam 36 veya 72 saat boyunca iki aşamalı bir bulmaca ile barındırdı.
Onca zaman sonra arılar şekerli ödüle nasıl ulaşacaklarını bulamadılar. Bombus arıları yaşamları boyunca ortalama 8 gün yiyecek aramak için zaman harcarlar, yani bulmaca üzerinde çalışmak için yaşamlarının üçte biri kadar yiyecek arama zamanları varmış gibi.
Aşağıdaki resimde yapbozu görebilirsiniz. Sarı daire, plastik bir kapağın altında bir damla şeker içeriyor. Arılar kırmızı tırnağı iterek şeker damlasına ulaşabilirler, ancak mavi tırnağı yoldan çektikten sonra.
Bir insanın özenle onlara yolu göstermesi gerekiyordu ve bu sadece ekstra bir ödülle mümkündü. Ancak bir arı bunu çözdüğünde, diğerlerine şekerli bir ödül almak için iki tırnağı nasıl hareket ettireceklerini öğretebiliyorlardı.
Şempanzeler üzerinde yapılan benzer bir deney de geçtiğimiz günlerde Nature Human Behavior dergisinde yayımlandı. Hem omurgalı hem de omurgasız vaka çalışmaları, tek başına öğrenilmesi son derece zor olan fikirlerin paylaşıldığını gösterdi.
Elbette bu davranış vahşi doğada gözlemlenmedi. Önce arılara ve şempanzelere öğretilmesi gerekiyordu. Ancak bulgular, şempanze veya arı toplumunda nadir, hayatta bir kez karşılaşılan bir mucit olsaydı – arılar arasında bir Einstein – fikirlerinin hayvan kültüründe kalabileceği ve gelecek nesiller boyunca kullanılabileceği ihtimalini açık bırakıyor.
Örneğin, arıların yiyecek kaynaklarının uzaklığını, yönünü ve kalitesini gösteren ünlü bal sallama dansı, bir zamanlar tamamen içgüdüsel olduğu düşünülen bir davranıştı, ancak şimdi bir şekilde sosyal etkilerle şekillenmiş gibi görünüyor.
Araştırmacılar 2017’de bombus arılarını ödül için bir topu kaleye yuvarlamaları konusunda da eğitti. Gol atmak için böceklerin birbirlerinden öğrenmeleri ve önceki hatalarını düzeltmeleri gerekiyordu. Ve öyle de yaptılar.
Thornton’a göre bu yeni deney, “tek başına öğrenilemeyecek şeyleri başkalarından öğrenme becerisinin artık alet kullanımı, epizodik hafıza (geçmişteki belirli olayları hatırlama becerisi) ve kasıtlı iletişim gibi insan biliş ve kültürüne dair açıklamaların arasına katılması gerektiğini gösteriyor.”
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Arılar, Var Olduğunu Hiç Bilmediğimiz İnsan Benzeri Bir Kolektif Zekayı Ortaya Çıkarıyor
Ahtapotlar Hayvanlar Alemindeki En Eski Cinsiyet Kromozomlarına Sahip Olabilir
Ahtapotlar Hayvanlar Alemindeki En Eski Cinsiyet Kromozomlarına Sahip Olabilir