Antik DNA Napolyon’un Askerlerini Gerçekte Neyin Öldürdüğünü Ortaya Çıkardı
1812’de Rusya’dan çekilen askerlere yeni bir bakış, klasik tifüs açıklamasına meydan okuyor. Dişlerden alınan antik DNA, bağırsak humması ve tekrarlayan ateşin, Napolyon’un Büyük Ordusu’nu yerle bir eden felakette önemli hastalık etkenleri olduğunu gösteriyor.
Çalışma, ordunun geri çekilme rotası üzerinde bulunan bir toplu mezardan kalıntıları yeniden analiz eden bir mikrobiyal paleogenomist ekibinden geliyor.
Ekip, çöküşe gerçekten tifüsün mü yoksa diğer enfeksiyonların mı yol açtığını test etmek için modern dizileme yöntemini kullandı.
Napolyon’un donmuş geri çekilmesinin yeniden incelenmesi
Napolyon, 1812 yazında yaklaşık yarım milyon askeri Rus İmparatorluğu’na sürdü. Aralık ayına gelindiğinde, bu askerlerin yalnızca küçük bir kısmı hayatta kalmıştı.
Tarihçiler uzun zamandır Napolyon’un çöküşünün sebebinin açlık, amansız soğuk ve salgın hastalıklar olduğunu ileri sürmüşlerdir. Dönemin doktor ve subaylarının raporları da tifüsün bu çöküşün sebebi olduğunu göstermektedir.
Seferden kalan cesetlerde tifüsün başlıca taşıyıcısı olan vücut bitlerinin bulunması bu iddiayı güçlendirdi.
Hatta salgın tifüsün arkasındaki bakteri olan Rickettsia prowazekii’nin DNA’sı bile ilgili materyallerden rapor edilmişti ve bu da tifüs anlatısını canlı tutuyordu.
DNA minede kilitli
Yeni çalışma, dişleri mühürlü arşivler olarak ele aldı. Ekip, Litvanya’nın Vilnius kentinde -Fransız geri çekilme yolu üzerinde- bir toplu mezara gömülen 13 askerden DNA örnekleri çıkardı ve diziledi.
Yüzyıllar öncesine ait kalıntıların karşılaştığı zorluk, kirlenme ve çürümedir. Ekip, bu sorunu çözmek için çevresel DNA’yı filtrelerle ayırıp gerçek patojen parçalarına odaklandı.
Fikir basitti: Eğer tifüs safları kasıp kavurursa, genetik parmak izleri hâlâ tespit edilebilir olmalıydı.
DNA tifüs hikayesini çürütüyor
Araştırmacılar tifüs yerine iki patojenin izlerine ulaştılar: Bağırsak ateşine neden olan Salmonella enterica ve bit kaynaklı tekrarlayan ateşin etkeni olan Borrelia recurrentis .
Her iki hastalık da askerlerin karşılaştığı koşullarla örtüşüyor: kalabalık, yetersiz hijyen ve yetersiz beslenme . Her ikisi de stresli toplumlarda yüksek ölüm oranlarına ulaşabiliyor.
Ekip, R. prowazekii veya siper ateşinin nedeni olan Bartonella quintana’ya rastlamadı ; ikincisi, aynı bölgedeki askerler üzerinde yapılan diğer çalışmalarda da rapor edilmişti.
Fransa’daki Pasteur Enstitüsü’nden baş yazar Nicolás Rascovan, “200 yıldır gömülü olan bir şeyi tespit etmek ve teşhis etmek için bugün sahip olduğumuz teknolojiyi kullanmak çok heyecan verici.” dedi.
Eski yöntemler, kaçırılan sinyaller
Geçmiş raporlarla tutarsızlık, yöntemden kaynaklanıyor olabilir. Daha önceki çalışmalar genellikle belirli bir DNA segmentini çoğaltan bir teknik olan PCR’ye dayanıyordu. Bu yaklaşım, hedef segment sağlam olduğunda etkili olabilir, ancak eski DNA genellikle küçük parçalara ayrılır.
Buna karşılık, geniş çaplı, av tüfeği tarzı dizileme daha geniş bir ağ oluşturur ve bozulmamış, önceden seçilmiş bir hedefe ihtiyaç duymadan ultra kısa parçaları kurtarabilir.
Rascovan, “Antik DNA, PCR’nin işe yaramayacağı kadar küçük parçalara ayrışıyor. Yöntemimiz, bu çok kısa antik dizilere dayanarak daha geniş bir ağ oluşturup daha geniş bir DNA kaynağı yelpazesini yakalayabiliyor,” diye açıkladı.
Kalıcı bir soy
Tekrarlayan ateş bakterisi bir sürpriz yarattı. Bu askerlerdeki B. recurrentis suşu, yakın zamanda antik Britanya’da tespit edilen ve yaklaşık 2.000 yıl öncesine, Demir Çağı’na kadar uzanan aynı soyağa ait.
Bu, modern veri setinden kaybolmadan önce binlerce yıl boyunca Avrupa’da varlığını sürdüren bir soya işaret ediyor. Bugüne kadar dizilenen tüm suşlar farklı bir dala ait.
Keşif, hastalık soylarının uzun zaman dilimlerinde nasıl ortaya çıktığını, yayıldığını ve yenilerinin nasıl ortaya çıktığını gösteriyor.
Rascovan, “Bu, modern örneklerle yeniden inşa edemeyeceğimiz bulaşıcı hastalıkların tarihini ortaya çıkarmak için antik DNA teknolojisinin gücünü gösteriyor.” dedi.
Napolyon ordusu felaketini yeniden ele almak
Bunların hiçbiri, Napolyon’un ordusunu mahveden ölümcül soğuğu, açlığı ve bitkinliği ortadan kaldırmıyor. Ancak salgın bileşenini yeniden çerçeveliyor.
S. enterica’nın neden olduğu enterik ateş , sanitasyonun çöktüğü ve temiz suyun kıt olduğu yerlerde gelişir; bu koşullar, kaotik geri çekilme sırasında kesinlikle geçerliydi.
Aynı vücut bitlerinin taşıdığı ve tifüsten bu kadar korkulan bit kaynaklı tekrarlayan ateş, Napolyon’un askerlerinin kıyafetlerine bulaşır ve yakın temas yoluyla hızla yayılarak hastalığın saflar arasında yayılmasına neden olurdu.
Bu enfeksiyonlar bir araya geldiğinde, kışın etkisini artıran ateş, halsizlik ve ölüm dalgalarına yol açmış olabilir.
Yeni veriler, düzenli bir anlatıyı karmaşıklaştırıyor. Bu diş setinde R. prowazekii’nin bulunmaması, tifüsün bu belirli adamların son günlerine hakim olmamış olabileceğini, hatta tifüsün sefer sırasında başka yerlerde veya başka zamanlarda yayılmış olsa bile, gösteriyor.
Örnekleme sınırları önemlidir: On üç kişi, binlerce kilometreye dağılmış ve aylarca süren zorluklara katlanan bir ordunun yerini tutamaz. Yine de bulgular, tifüsün tek ve genel bir açıklama olarak ele alınmasını zorlaştırıyor.
Napolyon ordusunun trajik kaderi
1812 tarihli hikâyenin ötesinde, çalışma antik DNA’nın yerleşik bilgeliği nasıl değiştirebileceğini gösteriyor. Patojen DNA’sının doğrudan test edilmesi, yalnızca semptomlardan veya vektörlerden çıkarım yapmaya olan bağımlılığı azaltır.
Ayrıca gizli çeşitliliği de ortaya çıkarır: Bir zamanlar yaygın olan ancak hayatta kalan hiçbir torun bırakmayan soylar. Dizileme yöntemlerinin iyileştirilmesi, araştırmacıların tarihsel kayıtlardaki daha fazla seferi, kuşatmayı ve göçü daha büyük bir hassasiyetle yeniden incelemelerine olanak tanır.
Moskova’dan eve dönüş yolu sadece karda yürümekten ibaret değildi. Aşırı kalabalık, pislik ve bitler , kampları bir enfeksiyon deryasına dönüştürmüştü.
Vilnius’tan gelen bu 13 askerde genetik iz, klasik salgın tifüse değil, bağırsak ateşine ve bit kaynaklı tekrarlayan ateşe yol açıyor.
Bu değişim trajediyi hafifletmiyor, aksine daha da keskinleştiriyor. Farklı patojenler, aynı acımasız sonuç. Ve tarihin en meşhur felaketlerinin, ölülerin DNA’ları aracılığıyla konuşmasına izin verdiğimizde hâlâ yeni cevaplar üretebileceğinin bir hatırlatıcısı.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: Antik DNA Napolyon’un Askerlerini Gerçekte Neyin Öldürdüğünü Ortaya Çıkardı
/Antik DNA Napolyon’un Askerlerini Gerçekte Neyin Öldürdüğünü Ortaya Çıkardı /