Antarktika’nın Buz Deliği Gizemi Çözüldü: Dev Bir Bulmacanın Son Parçaları Ortaya Çıkıyor!
Onlarca yıldır bilim insanlarını şaşırtan bir bulmacanın son parçaları nihayet yerine oturdu.
Antarktika’nın Weddell Denizi üzerinde, Maud Rise adlı batık bir tepe yakınında kışın oluşan buz tabakasında bazen büyük bir delik açılarak aşağıdaki karanlık ve soğuk suları açığa çıkarıyor. İlk kez 1974’te tespit edilen bu delik her yıl ortaya çıkmıyor ve bilim insanlarının bu deliğin oluşması için gereken özel koşulları merak etmesine yol açıyor.
Deliğin 2016 ve 2017’de yeniden ortaya çıkmasından bu yana geçen yıllarda, bir çözüm yavaş yavaş bir araya geldi. Uydu görüntüleri, yüzen otonom aletler, şapka takan foklar ve hesaplamalı modellemenin bir kombinasyonunu kullanan cevaplar nihayet geldi ve Ekman spirali olarak bilinen şeyi oluşturmak için rüzgarın su katmanlarını sürüklemesini içeriyor.
İngiltere’deki Southampton Üniversitesi’nden okyanus bilimci Alberto Naveira Garabato, “Ekman taşınımı,” diyor, “tuz dengesini artırmak ve tuz ile ısının yüzey suyuna doğru karışmasını sürdürmek için gerekli olan temel eksik bileşendi.”
Antarktika deniz buzunda polinyalar olarak bilinen delikler kıyıya yakın yerlerde sıklıkla görülür ve fok ve balina gibi deniz memelileri tarafından nefes almak için pencere olarak kullanılır.
Denizden uzakta ise çok daha az görülürler. Aslında, Maud Rise polinyası olarak bilinen tekrarlayan delik, yarım yüzyıl önce bir uydu görüntüsünde ilk kez tespit edildiğinden beri bilim insanlarının kafasını karıştırmıştır.
1974 yılında dev delik Yeni Zelanda büyüklüğündeydi. 1975 ve 1976’da geri döndü, ancak bundan sonra bilim insanları temelli gitmiş olabileceğinden şüphelenene kadar sadece kısa ve zayıf bir şekilde geri döndü.
Ardından 2016 ve 2017’de büyük bir intikamla geri döndü; buzda Maine büyüklüğünde bir delik oluştu.
2017’deki Maud Rise polinyası, 1970’lerden bu yana bu fenomenin en büyük ve en uzun ömürlü örneğini teşkil ettiğinden bilim insanları işe koyuldu. Yukarıda bahsedilen kaynaklar tarafından toplanan verilerin bir derlemesi, bir dizi farklı faktörün katkıda bulunduğunu ve polinya oluşturmak için hepsinin doğru şekilde sıralanması gerektiğini ortaya koydu.
Etkenlerden biri Weddell Denizi çevresindeki dairesel akıntıdır. 2016 ve 2017 yıllarında bu akıntı özellikle güçlü olmuş ve sıcak, özellikle de tuzlu suyun yükselmesine neden olmuştur.
İsveç’teki Göteborg Üniversitesi’nden okyanus bilimci Fabien Roquet, “Bu kabarma, deniz buzunun nasıl eriyebileceğini açıklamaya yardımcı oluyor” diyor.
“Ancak deniz buzu eridikçe bu durum yüzey suyunun tazelenmesine yol açıyor ki bu da karışımı durdurmalı. Dolayısıyla, polinya’nın varlığını sürdürebilmesi için başka bir süreç daha gerçekleşiyor olmalı. Bir yerlerden ilave tuz girişi olmalı.”
Tuz suyun donma noktasını önemli ölçüde düşürebilir, bu nedenle polinya içindeki su özellikle tuzluysa, bu deliğin kalıcılığını açıklayabilir. Bu nedenle ekip, ek tuzun nereden geldiğini bulmak için okyanusun hesaplamalı modellerinin yanı sıra verilere geri döndü.
Weddell akıntısının Maud Rise etrafında akmasıyla oluşan türbülanslı girdapların tuzu deniz dağının tepesine taşıdığını belirlediler.
Oradan da Ekman taşınımı devreye giriyor. Bu, rüzgâr okyanus yüzeyinde eserek sürüklenme yarattığında meydana gelir. Su sadece çekilmekle kalmaz, aynı zamanda bir teknenin dümeni gibi yanlara doğru saparak suyun bir vida gibi dönmesine neden olur. Suyun üst tabakası rüzgarla birlikte uzaklaştıkça, su alttan yukarı çıkarak onun yerini alır.
Maud Rise polinyası söz konusu olduğunda, bu yükselen su beraberinde Maud Rise’ın etrafında biriken tuzu da getirerek deliğin donmasını engeller.
Bu anahtar, bilim insanlarının gelecekte Antarktika deniz buzuna ne olacağını tahmin etmelerine yardımcı olabilir ki bu da küresel iklim için ciddi bir endişe kaynağıdır. Klimatologlar şimdiden Antarktika’da kış rüzgarlarının güçleneceğini ve sıklaşacağını, bunun da önümüzdeki yıllarda daha sık devasa polinyalara yol açabileceğini öngörüyor.
Bunun da dünya okyanusları üzerinde etkileri olabilir.
California San Diego Üniversitesi’nden iklimbilimci Sarah Gille, “Poliniyaların izleri oluştuktan sonra yıllarca suda kalabilir” diyor ve ekliyor: “Suyun hareket etme şeklini ve akıntıların kıtaya doğru ısıyı taşıma şeklini değiştirebilirler. Burada oluşan yoğun sular küresel okyanus boyunca yayılabilir.”
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Antarktika’nın Buz Deliği Gizemi Çözüldü: Dev Bir Bulmacanın Son Parçaları Ortaya Çıkıyor!