Altı Virgül Üç Milyon Yıllık Sessizlik Bozuldu: Brezilya’daki Kozmik Darbe Nihayet Ortaya Çıktı
Yaklaşık altı virgül üç milyon yıl önce, Miyosen Dönemi’nin son evresinde, yüksek enerjili bir kozmik çarpışmanın bugünkü Brezilya topraklarını vurduğu ortaya konmuştur. Bu olay uzun süre fark edilmemiştir. Ancak son yıllarda yapılan jeokimyasal ve izotopik analizlerle, ülke geneline yayılmış camsı parçaların aynı çarpışma olayına ait olduğu gösterilmiştir.
Söz konusu doğal camlara geraisit adı verilmiştir. Böylece Brezilya’da ilk kez bir tektit alanı doğrulanmıştır. Dahası, Güney Amerika kıtasının çarpışma geçmişine ilişkin önemli bir boşluk doldurulmuştur.
Peki bu kadar büyük bir olay neden milyonlarca yıl boyunca gizli kalmıştır?
Brezilya’da Miyosen Döneminde Meydana Gelen Kozmik Çarpışma ve Geraisit Tektit Alanının Keşfi
Keşif, Campinas Eyalet Üniversitesi Jeoloji Bilimleri Enstitüsü’nde yürütülen çalışmalar sonucunda duyurulmuştur. Araştırma ekibine jeolog Álvaro Penteado Crósta liderlik etmiştir. Bulgular, uluslararası hakemli dergi Geology’de yayımlanmıştır.
Daha önce dünya genelinde yalnızca beş büyük tektit alanı tanınmıştır. Bunlar Avustralasya alanı, Orta Avrupa alanı, Fildişi Sahili alanı, Kuzey Amerika alanı ve Belize alanıdır. Brezilya’daki geraisit alanının eklenmesiyle küresel tektit envanteri genişletilmiştir.
Bununla birlikte, Güney Amerika’da neden bu kadar az çarpışma izi bulunduğu sorusu yeniden gündeme gelmiştir. Kıtada çarpışmalar gerçekten az mı gerçekleşmiştir? Yoksa kanıtlar jeolojik süreçlerle örtülmüş müdür?
Geraisitlerin Coğrafi Yayılımı: Dokuz Yüz Kilometreyi Aşan Saçılma Alanı ve Enerji Hesapları
İlk örnekler Minas Gerais’in kuzeyinde tespit edilmiştir. Ardından Bahia ve Piauí bölgelerinde yeni örnekler rapor edilmiştir. Böylece geraisitlerin dağılım alanının dokuz yüz kilometreyi aştığı belirlenmiştir.
Bu geniş saçılma alanı, yüksek enerjili bir çarpışmaya işaret etmektedir. Çünkü ejekta ne kadar uzağa taşınmışsa, başlangıçtaki enerji o kadar yüksek kabul edilir.
Dolayısıyla mevcut modeller yeniden değerlendirilmelidir. Çarpışma enerjisi şimdiye kadar tahmin edilenden daha büyük olabilir mi? Atmosfere fırlatılan erimiş kaya hacmi ne kadardı?
Geraisitlerin Fiziksel Özellikleri ve Aerodinamik Şekillenme Süreçleri
Geraisitler koyu renkli ve opaktır. Ancak güçlü ışık altında yarı saydam gri-yeşil ton sergilerler. Yüzeyleri çok sayıda çukurla kaplıdır. Bu çukurların, atmosferde hızlı soğuma sırasında gaz kabarcıklarının kaçışıyla oluştuğu düşünülmektedir.
Numuneler küresel, eliptik, damla biçimli, disk formunda ve dambıl şekilli olarak sınıflandırılmıştır. Bazıları bükülmüş formlar göstermektedir. Bu morfolojiler, hipersonik atmosfer geçişine işaret eder.
Ağırlıkları bir gram ile seksen beş virgül dört gram arasında değişmektedir. En büyük örnekler beş santimetreye ulaşmaktadır.
Bu şekiller rastlantısal değildir. Aksine, aşırı sıcaklık ve yüksek hız koşullarının sonucudur. Erimiş kaya hangi hızla fırlatılmıştır? Atmosfere giriş açısı neydi?
Jeokimyasal İmzalar: Yüksek Silika, Eser Elementler ve Ultra Düşük Su İçeriği
Kimyasal analizler çarpışma kökenini güçlü biçimde desteklemiştir. Silika oranı yüzde yetmiş virgül üç ile yüzde yetmiş üç virgül yedi arasında ölçülmüştür. Sodyum ve potasyum oksit değerleri yüzde beş virgül seksen altı ile yüzde sekiz virgül sıfır bir arasında değişmiştir.
Krom ve nikel konsantrasyonları da kaydedilmiştir. Bu elementlerin dağılımı, kaynak kayanın heterojen olduğunu göstermektedir.
En dikkat çekici veri ise su içeriğidir. Kızılötesi spektroskopi ölçümleri, su oranının yetmiş bir ile yüz yedi ppm arasında olduğunu göstermiştir. Buna karşılık, obsidiyen gibi volkanik camlarda su oranı çok daha yüksektir.
Bu nedenle ultra düşük su içeriği, çarpışma camlarının tanısal özelliği olarak kabul edilir. Gerçekten de karasal bir volkanik süreç bu kadar düşük su içeriğini üretebilir mi?
Argon İzotop Tarihleme: Altı Virgül Üç Milyon Yıllık Miyosen Çarpışmasının Kronolojisi
Kırk argon otuz dokuz argon yöntemiyle tarihleme yapılmıştır. Üç yaş kümesi elde edilmiştir: altı virgül yetmiş sekiz milyon yıl, altı virgül kırk milyon yıl ve altı virgül otuz üç milyon yıl.
Bu sonuçlar tek bir çarpışma olayını işaret etmektedir. Bazı örneklerde miras argon bulunabileceği belirtilmiştir. Ancak yaşların kümelenmesi kronolojik güvenilirliği artırmıştır.
Bu çarpışma gerçekleştiğinde Miyosen’in sonlarında Dünya’da iklim değişimleri yaşanıyordu. Deniz seviyeleri dalgalanıyordu. Bölgesel ekosistemler bu olaydan etkilenmiş olabilir mi?
Kayıp Krater ve São Francisco Kratonu Hipotezi
Henüz kaynak krater bulunamamıştır. Ancak bu durum olağandışı değildir. Tektit alanlarının bir kısmında kraterler doğrulanamamıştır.
İzotopik veriler, eriyiklerin Arkean yaşlı kıta kabuğundan türediğini göstermiştir. Bu nedenle dikkatler São Francisco kratonuna yönelmiştir. Bu kraton Güney Amerika’nın en eski jeolojik birimlerinden biridir.
Krater yoğun erozyonla silinmiş olabilir. Ayrıca tortul örtü altında gömülü kalmış olması mümkündür. Gelecekte yapılacak manyetik ve gravimetrik çalışmalar, dairesel anomalileri ortaya çıkarabilir.
Krater gerçekten yok mudur, yoksa yalnızca henüz keşfedilmemiş midir?
Çarpışma Enerjisi Modellemesi ve Gezegen Savunması Perspektifi
Çarpan cismin boyutu kesin olarak bilinmemektedir. Ancak geniş saçılma alanı küçük bir gövdeye işaret etmemektedir. Matematiksel modellerle çarpma enerjisi, giriş hızı ve atmosferik açı hesaplanmaktadır.
Bu çalışmalar yalnızca geçmişi anlamaya hizmet etmez. Aynı zamanda gezegen savunması stratejileri için de önemlidir. Çünkü benzer büyüklükte bir çarpışma günümüzde meydana gelirse etkileri ciddi olacaktır.
Güney Amerika’da yalnızca dokuz büyük çarpma yapısının tanınmış olması dikkat çekicidir. Bu sayı gerçeği mi yansıtmaktadır? Yoksa kayıtlar eksik midir?
Bilimsel Değerlendirme ve Açık Sorular
Geraisit keşfi, Güney Amerika’nın kozmik çarpışma arşivine yeni bir sayfa eklemiştir. Bununla birlikte birçok soru açık kalmıştır.
Çarpan cismin çapı neydi? Atmosferde ne kadar toz üretildi? Bölgesel biyolojik etkiler kayıtlara neden zayıf yansımıştır?
Belki de en önemli soru şudur: Dünya’nın istikrarlı kabul edilen bölgelerinde kaç çarpışma izi hâlâ keşfedilmeyi beklemektedir?
Derleyen: Deniz KAFKAS
Kaynak: Altı Virgül Üç Milyon Yıllık Sessizlik Bozuldu: Brezilya’daki Kozmik Darbe Nihayet Ortaya Çıktı
Evren Nefesini Tutmuş Olabilir: 1.500 Güneş Yarıçaplı Yıldız Patlamak Üzere mi?
Evren Nefesini Tutmuş Olabilir: 1.500 Güneş Yarıçaplı Yıldız Patlamak Üzere mi?
Altı Virgül Üç Milyon Yıllık Sessizlik Bozuldu: Brezilya’daki Kozmik Darbe Nihayet Ortaya Çıktı
Kaynaklar
Crósta, Álvaro P. ve çalışma arkadaşları, Geology dergisinde yayımlanan geraisit araştırması.
Tektit jeokimyası ve su içeriği üzerine spektroskopik çalışmalar.
Kırk argon otuz dokuz argon izotop tarihleme literatürü.
Güney Amerika çarpma yapıları envanteri ve São Francisco kratonu jeolojisi üzerine akademik yayınlar.