4.000 Yıllık Bir Koyun, Tarihin En Ölümcül Gizemlerinden Birinin Çözülmesine Yardımcı Oldu
Bilim insanları, kadim bir gizemi araştırırken, Bronz Çağı’na ait bir veba türünün sadece insanları değil, çiftlik hayvanlarını da etkilediğine dair ilk kanıtları ortaya çıkardı.
Orta Çağ’da, yıkıcı bir veba salgını Avrupa nüfusunun yaklaşık üçte birini yok etti. Yersinia pestis bakterisini taşıyan pirelerin enfekte farelerden insanlara geçmesiyle yayılan hastalık, Kara Ölüm olarak bilinen duruma yol açtı.
Binlerce yıl önce, yaklaşık 5.000 yıl önce Bronz Çağı’nda farklı bir Y. pestis türü ortaya çıktı. Bu eski tür, ortadan kaybolmadan önce yaklaşık 2.000 yıl boyunca Avrasya’daki insan topluluklarını etkiledi. Daha sonraki Orta Çağ versiyonunun aksine, pireler tarafından bulaştırılamıyordu; bu da bilim insanlarının bu kadar uzun süre boyunca bu kadar geniş bir bölgede nasıl varlığını sürdürdüğü ve yayıldığı konusunda belirsizlik yaşamasına neden oldu.
Araştırmacılar önemli bir ipucu ortaya çıkardı. Arkansas Üniversitesi arkeoloğu Taylor Hermes’in de yer aldığı uluslararası bir ekip, Bronz Çağı’na ait bir veba enfeksiyonunun hayvanlarda görülen ilk bilinen vakasını tespit etti. Grup, günümüz Rusya’sının Güney Ural Dağları’nda, Kazakistan sınırına yakın Arkaim adlı müstahkem bir yerleşimde yaklaşık 4000 yıl önce yaşamış evcil bir koyunun kalıntılarında Y. pestis DNA’sı buldu . Bu bulgu, eski vebanın kıtalar arası nasıl yayılmış olabileceğini açıklamaya yardımcı oluyor.
Çalışma Cell dergisinde yayımlandı . Çalışmaya Harvard Üniversitesi’nden ve Almanya, Rusya ve Güney Kore’deki önde gelen araştırma kurumlarından da katkıda bulunanlar oldu.
Şans eseri bir keşif
Hermes, antik çağlara ait hayvan DNA’sı üzerine devam eden büyük bir çalışmanın eş direktörlüğünü yapıyor. Hermes ve işbirlikçileri, hayvan kemikleri ve dişlerindeki DNA’yı analiz ederek, evcilleştirilmiş sığır, keçi ve koyunların Bereketli Hilal’den Avrasya’ya nasıl yayıldığını ve göçebe toplumların ve imparatorlukların nasıl ortaya çıktığını izliyorlar.
Hermes, “Eski örneklerdeki hayvan DNA’sını test ettiğimizde, karmaşık bir genetik kirlilik karışımı elde ediyoruz,” dedi. “Bu, hayvan için güçlü bir sinyal elde etmenin önünde büyük bir engel teşkil ediyor, ancak aynı zamanda sürüleri ve bakıcılarını enfekte eden patojenleri arama fırsatı da veriyor.”
Araştırma son derece teknik ve zaman alıcıdır. Konakçının DNA’sı, örnekteki diğer tüm DNA’lardan filtrelenmelidir. Kemiklerin ve dişlerin gömüldüğü çevredeki toprakta yaşayan organizmalar kendi DNA’larını bırakırlar. Araştırmacıların kendileri de örnekleri tükürük ve deri hücrelerinden gelen DNA ile kirletirler. Elde edilen DNA parçaları genellikle sadece 50 baz çifti uzunluğundadır. Buna karşılık, insan DNA’sının tam bir zinciri 3 milyardan fazla baz çiftinden oluşur.
Hayvan kalıntıları da genellikle özenle gömülen insan kalıntıları kadar iyi korunmaz. Hayvanların pişirilmesinden kaynaklanan ısı ve artıkların çöplüklerde bırakılması ve dış etkenlere maruz kalması genetik materyali bozar.
Hermes ve meslektaşları, 1980’ler ve 1990’larda Arkaim’den çıkarılan hayvan örneklerini analiz ederken, bir koyun kemiğinde Y. pestis’e ait DNA bulunduğunu fark ettiler .
Hermes , “Bu, ekibim için alarm zilleriydi. Yersinia pestis’in genomunu insan dışı bir örnekten ilk kez elde ediyorduk,” dedi. “Arkaim’in, erken dönem at biniciliği, etkileyici bronz silahlar ve Orta Asya’ya önemli gen akışı ile bilinen Sintashta kültürüyle bağlantılı olması bizi daha da heyecanlandırdı.”
Sıradaki cevaplanacak soru
Bilim insanları, binlerce kilometre uzakta yaşayan insanlarda Bronz Çağı vebasının aynı suşlarına ait çok sayıda örnek buldu. Hastalık bu kadar geniş bir alana nasıl yayıldı?
Hermes, “Bu sadece insanların yer değiştirmesinden ibaret olmamalıydı. Veba bulaşmış koyunlarımız bize bir atılım sağladı. Şimdi bunu insanlar, çiftlik hayvanları ve henüz tanımlanamayan bir ‘doğal rezervuar’ arasında bir dinamik olarak görüyoruz; bu rezervuar Avrasya bozkırlarının otlaklarındaki kemirgenler veya göçmen kuşlar olabilir” dedi.
Doğal rezervuar, bakteriyi taşıyan ancak ondan dolayı hastalanmayan hayvandır. Orta Çağ’da, Y. pestis için rezervuar fareler, vektör ise pirelerdi . Günümüzde ise yarasalar genellikle Ebola ve Marburg virüsü gibi patojenler için doğal rezervuar görevi görmektedir .
Bu çalışmaya devam etmek için Hermes, Almanya’nın Max Planck Topluluğu’ndan Arkaim yakınlarındaki Güney Urallar’da insan ve hayvan örnekleri aramak üzere 100.000 Euro’luk beş yıllık bir hibe aldı. Daha fazla Y. pestis enfeksiyonu örneği arayacak .
Tunç Çağı, Sintashta kültüründeki insanların daha büyük hayvan sürüleri beslemeye ve ilk kez atlara binmeye başladıkları dönemdi. Tunç Çağı vebası muhtemelen hayvanlarla daha yakın temastan ve sık sık virüs rezervuarına maruz kalacakları bölgelere taşınmalarından kaynaklanıyordu. Binlerce yıl önce yaşanmış olsa da, Hermes bu eski vebanın günümüz için dersler içerdiğine inanıyor.
Yeni ekonomik ihtiyaçlarımızla doğal ortamlara müdahale ettiğimizde, ölümcül sonuçlar doğabilir. Bozabileceğimiz ekosistemlerin hassas iç işleyişini anlamalı ve dengeyi korumayı hedeflemeliyiz.
“Doğanın güçlerine daha fazla saygı duymak önemlidir,” dedi.
Derleyen: Feyza ÇETİNKOL
Kaynak: 4.000 Yıllık Bir Koyun, Tarihin En Ölümcül Gizemlerinden Birinin Çözülmesine Yardımcı Oldu
/4.000 Yıllık Bir Koyun, Tarihin En Ölümcül Gizemlerinden Birinin Çözülmesine Yardımcı Oldu/