Kaybolmuş Bir Okyanusun İzleri Orta Asya’nın Dağlarını Açığa Çıkarıyor
Kaybolmuş bir okyanus, Orta Asya’nın dağlarının şekillenmesine yardımcı olmuş olabilir.
Adelaide Üniversitesi’nden jeologlar, dinozorlar çağında Orta Asya’yı şekillendiren güçlerin bölgenin kendisinden çok uzakta ortaya çıkmış olabileceğini bildiriyor. Araştırmaları, Kretase döneminde kıta genelindeki dağların yükseliş ve düşüşünde eski Tetis Okyanusu’nun beklenmedik bir etkiye sahip olduğunu gösteriyor.
Bilim insanları, tek bir veri setine güvenmek yerine, Orta Asya’da yaklaşık otuz yıllık araştırmada oluşturulan yüzlerce önceden yayınlanmış termal tarih modelini birleştirdiler. Bu geniş arşivi birleşik bir veri seti olarak ele alarak, bireysel çalışmaların kolayca ortaya çıkaramayacağı uzun vadeli jeolojik kalıpları izleyebildiler.
Yerleşik Açıklamaları Yeniden Düşünmek
Orta Asya’nın engebeli arazisi, genellikle son 250 milyon yılda etkileşim halindeki tektonik hareketlerin, değişen iklimlerin ve Dünya’nın mantosunun derinliklerindeki süreçlerin sonucu olarak açıklanmaktadır. Yeni bulgular, özellikle iklim ve manto aktivitesinin rolü söz konusu olduğunda, bu resmin eksik olabileceğini gösteriyor.
Araştırmanın yapıldığı sırada Adelaide Üniversitesi’nde doktora sonrası araştırmacı olan Dr. Sam Boone, “İklim değişikliğinin ve manto süreçlerinin, son 250 milyon yılın büyük bir bölümünde kurak bir iklimde kalan Orta Asya coğrafyası üzerinde çok az etkisi olduğunu bulduk” dedi.
“Bunun yerine, uzak Tetis Okyanusu’nun dinamikleri, Orta Asya’daki kısa süreli dağ oluşum dönemleriyle doğrudan ilişkilendirilebilir.”
O zamanlar Tetis Okyanusu, büyük kara kütleleri arasında uzanıyordu ve küresel levha hareketlerinde merkezi bir rol oynuyordu. Son 250 milyon yılı kapsayan Mezo-Senozoyik dönemde kademeli olarak kapanması, Avrasya’ya yayılan tektonik değişiklikleri tetikledi. Okyanusun kendisi ortadan kalkmış olsa da, sadece Akdeniz kalmış olsa da, etkisi Orta Asya’nın eski dağlarında korunmuş gibi görünüyor.
Himalayalar Öncesi Dağ Oluşumu
Adelaide Üniversitesi Fizik, Kimya ve Yer Bilimleri Fakültesi’nden ortak yazar Doçent Stijn Glorie, “Orta Asya’nın günümüzdeki topoğrafyası büyük ölçüde Hindistan-Avrasya çarpışması ve devam eden yakınsama sonucu oluşmuştur” dedi.
“Ancak Kretase dönemlerinde dinozorlar, günümüzdeki ABD’nin batısındaki Havza ve Sıradağlar Bölgesi’ne benzer dağlık bir manzarayı da görmüş olmalıydılar.
“Okyanus kabuğunun dalma hareketiyle oluşan geri çekilme nedeniyle Tetis Denizi’ndeki genişlemenin, Orta Asya’da, Himalaya çarpışma bölgesinden binlerce kilometre uzakta, kabaca paralel bir dizi sırt haline gelen eski dikiş bölgelerini yeniden aktif hale getirdiği düşünülmektedir.”
Tian Shan’daki eğimli tortul tabakalar, Hindistan’ın Asya’ya doğru devam eden girintisiyle oluşmuştur. (Fotoğraf: Stijn Glorie)
Termal Modellerle Jeolojik Tarihlerin Kilidini Açmak
Çalışma, araştırma ekibinin daha önce tanımlanmamış jeolojik süreçleri ve Dünya’nın gelişim aşamalarını ortaya çıkarmasını sağlayan termal tarih modellerine dayanıyordu.
Doçent Glorie, “Bu modeller termokronoloji yöntemleri kullanılarak oluşturuldu ve dağ yükselmesi ve ardından gelen erozyon sırasında kayaların yüzeye doğru nasıl soğuduğunu ortaya koyuyor” dedi.
“Tethys Okyanusu evrimi için levha tektoniği modellerinin yanı sıra derin zaman yağış ve manto konveksiyon modellerine bağlı olarak termal tarih modellerinin bir derlemesini analiz ettik.”
Yaklaşımı Orta Asya’nın Ötesine Uygulamak
Çalışması Nature Communications Earth and Environment’da yayınlanan Doçent Glorie, aynı yaklaşımın dünyanın diğer bölgelerine de uygulanabileceğini söyledi.
“Dünyanın birçok bölgesinde dağ oluşumunun ve/veya yarılmanın nedenleri ve zamanlaması yeterince anlaşılmamıştır. Örneğin, daha yakın bir örnek olarak, Avustralya’nın Antarktika’dan ayrılma tarihi biraz gizemlidir,” dedi.
“Avustralya yaklaşık 80 milyon yıl önce ayrıldı, ancak bunun Antarktika veya Avustralya levha sınırlarının termal tarih kayıtlarında belirgin bir izi yok. Bunun yerine, çok daha eski soğuma tarihlerini kaydediyorlar.
“Avustralya-Antarktika ayrılmasının anlaşılmasını ilerletmek için Orta Asya’da kullanılan aynı yaklaşımı uyguluyoruz.”
Kaynak: https://scitechdaily.com