Kuru Temizleme Çevresel ve Sağlık Sorunları Yaratır mı ?

Kuru temizleme ” kuru ” değildir ; su kullanmadan  kumaşları sıvı  kullanarak temizleme yöntemidir.

Adının kuru olmasına rağmen  kuru temizleme ; yatak çarşafı ve örtülerini, döşeme ve diğer kumaşları su kullanmadan   sıvı  temizlik maddelerini kullanarak temizleme yöntemidir.

Su  yün , deri ve ipek gibi belirli kumaşlara  zarar verebilir , çamaşır makinası düğmeleri kırabilir yada dantel, payetler ve diğer hassas süslemelere  zarar verebilir .

Kuru Temizleme Kimyasalları

Kuru temizlemeciler , temizlik işlemleri için solvent (çözücü) çeşitleri kullanırlar . Temizlik programları hakkında bilgi paylaşımı yapan Amerikan (SCRD) üyeleri ,daha önce çözücülerin   benzin ,parafin , petrol ve neft yağı ihtiva etmekte olduğunu , bu maddelerin yanıcı ve tehlikeli oldukları duyurdular .1930’lu yıllar ,yanıcı olmayan perkloretilen (aynı zamanda PCE olarak bilinen – dekametilsiklopentasiloksan) ve Yeşil Dünya olarak da adlandırılan  bugünde kullanılan sentetik çözücülerin gelişmesine şahit oldu .

SCRD  “Kuru Temizlemede Kullanılan Kimyasallar “raporunda belirtildiği gibi, temizlik deterjanlarına kir ve lekelerin çıkarılmasına yardımcı olacak çözücüler eklenmektedir. Deterjanlar kuru temizlemede aşağıdaki üç yolla katkı sağlamaktadırlar .

  • Suda çözülebilen kirlerin yumuşatılmasında ,
  • Leke ve kirin çıkarıldıktan sonra yeniden kumaşa bulaşmasına engel olmada,
  • Temizleyicilerin kumaşa nüfuz etmesinde,

Böylece leke çıkarma maddesi olarak çözücüler kumaşlar üzerindeki leke ve kirleri çıkarır. Deterjanlara çözücüler  ya kuru temizleme başlamadan önce veya temizleme sürecinin belli bir bölümünde  katılmaktadırlar .

Kuru Temizleme İşlemi

Uluslararası Konfeksiyon Ürünleri Bakımı ve Temizliği Ticaret Birliği olan EPA ( Kuru Temizleme & Çamaşırhane Enstitüsü ’ne ) göre Kuru temizleme makinaları dört bölümden oluşmaktadır.

  • Çözücü tankı ,
  • Çözücüyü makinaya pompalayan pompa ,
  • Katı maddeler ve kirleri çözücü veya kumaştan süzen süzgeç ,
  • Temizlenen ürünlerin yerleştirildiği silindir .

Kuru temizleme esnasında pompa çözücüyü tanktan çekerek kir ve katı maddelerin ayırıp filtreye gönderir. Filtre edilmiş çözücü kumaşlarla etkileşime girerek kumaşların kirlerinin temizlendiği silindire girer . Çözücü tekrar tanka geri dönerek yeniden aynı işlemi uygulamaya hazır hale gelir.

Öğeler temizleme döngüsünü tamamladıktan sonra, makine fazla çözücüyü ortadan kaldıran bir döngü boyunca ilerler. Bu işlem sırasında evdeki çamaşır makinasındaki son bitiş dönüşlerine benzer şekilde silindirin dönüş hızı artar .

Temizleme döngüsü tamamlandıktan ve silindirin hareketinin durmasından sonra çamaşırlar ya aynı makinada kurutulur (eğer kapalı sistem ise ) veya ayrı bir kurutma makinasına alınır .

Fazla çözücü  toplanır, süzülür ve tutma tankına geri aktarılır.

Kuru Temizlemenin Tarihi

Kuru Temizleme & Çamaşırhane Enstitüsüne göre kuru temizleme tarihi antik çağlara kadar uzanır. Narin ürünlerin temizlenmesi yöntemleri ile ilgili ilk kayıtlar, MS 79 yılında Vezüv yanardağının patlaması esnasında yok olan  Pompeii ’deki kalıntılardan ortaya çıkarılmıştır .O günlerde bir çok giyecek suda yıkandığında sarkan ve deforme olan yün dokumalardan yapılmakta idi . Profesyonel elbise temizlikçileri kir , yağ ve teri kumaştan ayırmaya yardımcı olması için çözücü olarak idrardan üretilen amonyak , kül suyu ve kil kullandılar.

EPA ’ya göre , bugünkü çağımız kuru temizleme uygulamalarına benzeyen en eski referans, sakar bir hizmetçinin kazara kirli bir masa örtüsünün üzerine gaz yağı dökmesi ile ilgili hikayedir. Gaz yağının masa örtüsünde döküldüğü yerdeki yağ kirini çabucak ortadan kaldırdığını fark etmiştir. Bu kazara olan olaydan sonra insanlar hangi çözücünün lekeleri çıkarmada daha iyi olduğunu keşfetmek için bir çok deneme yapmışlar .SCRD raporunda bunlar ; neft yağı , gaz yağı, petrol ve petrol bazlı akışkan maddeler , mazot ve kafur yağı olarak belirtilmektedir.

Çözücülerin El Kitabındaki bilgilere göre bilinen ilk ticari kuru temizleme firması  ,1825 yılında Paris şehrinde açılan Jolly-Belin adındaki işletmedir. Paris şehrinde toplum için modayı takip etmek çok önem arz ederdi .Giyecekler terebentin dolu fıçılara yatırılıp daha sonra bir çeşit yıkama makinasına konulur , terebentin kokusunun çıkması için de açık havada havalandırılarak kurutulurdu.

Amerika Birleşik Devletleri’nde ilk ticari kuru temizleme aynı zaman dilimde görülür. Bir terzi ve moda yaratıcısı ,aynı zamanda ilk Afrika kökenli patent sahibi bir Amerikalı olan Thomas Jennings  , geleneksel temizleme yöntemlerinin elbiselere zarar vereceği yöntemden ziyade kuru temizleme yöntemini kullandı. Kullandığı yöntemin patentini 1821 yılında aldı ve çok başarılı bir terzi ve kuru temizlemeci olarak New York şehrinde ticari olarak çalışmaya devam etti.

Petrol bazlı çözücüler için önemli mesele bu çözücülerin son derecede alev alıcı olmasıdır ve bu nedenden dolayı petrol bazlı çözücülerin yerine kullanılacak diğer maddeler bulunmaya çalışıldı. İngiliz fizikçi ve kimyager Michael Faraday 1821 yılında PCE (perchloroethylene) maddesini sentetik olarak elde etti. Her nedense bu madde ABD den kuru temizlemeci  William Joseph Stoddard  tarafından geliştirecek kuru temizlemede çözücü olarak kullanılmaya başlanacağı 1930 lu yıllara kadar kullanıma hazır hale getirilmedi. Kullanımı, II. Dünya Savaşı sırasında petrol sıkıntısı nedeniyle 1930 yıllardan sonra 1940 yılların başında büyümüştür.

Çevre ve Sağlık Sorunları

Perkloretilen kuru temizlemede en popüler seçenek olsa da hem sağlık ve hem de çevre için tehlikeli bulunmaktadır. Amerikan İş Güvenliği ve Sağlık İdaresi ’ne göre , Perkloretilen ile teması olan kuru temizleme çalışanları yüksek sağlık riski karmaşalarına maruz kalıyor.

Makinaya kirli çamaşırları yükleyen ,kurutma döngüsü tamamlanınca makinadan çamaşırları boşaltan ,tiftiklenme ve düğme kenarlarındaki kir yığılmalarını temizleyen ve makinalara bakım yapan kuru temizleme çalışanları Perkloretilen buharına maruz kalmaktalar.

Üniforma ve çamaşırları düzenli olarak kuru temizleme yapılanlar da Perkloretilen’in yan etkilerine maruz kalabilirler . Uzun bir süre Perkloretilen buharı solumak ; baş dönmesi, uyuşukluk ,hafif hafıza kaybı ,ciltte kabarmaya sebep olmaktadır .

Kuru temizleme işinde çalışanlar belirli kanser tiplerine yakalanma riski ile yüz yüze kalırlar. Amerikan Ulusal Tıp Kütüphanesi’ne göre uzun süre buhara maruz kalmak özofagus, servikal, mesane, multipl miyelom ve non-Hodgkin lenfoması dahil belli tip kansere sebep olmaktadır .Bununla birlikte rahim ağzı kanseri ve meme kanserine yakalanma potansiyeli bulunmaktadır.

Aynı zamanda merkezi sinir sistemi, karaciğer, böbrekler ve akciğerler zarar görebilir.

2014 yılında Environmental Health Perspectives  gazetesinde de yayınlanan çalışmalardan birinde  , özellikle kuru temizlemede çalışanlarda ,Perkloretilen ile kanser arasında bağlantı bulunduğunun  tartışıldığı belirtilmiştir. Benzer bir çok çalışma incelendiğinde ve fareler üzerinde yapılan çalışmalar sonucunda da ,2014 yılında araştırmacılar belli tip kanser ile Perkloretilen arasında güçlü bir bağlantı olduğu sonucuna vardılar . EPA’nın 2012 yılı derecelendirme çalışmalarındaki sonuca benzer şekilde, 2014 yılı araştırmaları Perkloretilen ile  nasıl temas edildiğinin önemli olmadığını , bu maddenin insanlar için “kansorejen olma olasılığının ”olduğunu tespit etmiştir.2014 yılındaki Environmental Health Perspectives ’de yayınlanan başka bir çalışmada da özellikle, Perkloretilen ‘e maruz kalan kişilerde mesane kanseri riski incelenmiştir. Araştırmacılar ayrıca, çözücü olarak Perkloretilen kullanan kuru temizlemecilerde  mesane kanseri riskini artıran güçlü bağlantılar buldular. Bu , mesane kanserinde başka bir risk faktörü olarak bilinen tütün mamulleri kullanımı göze alındığında bile geçerli olduğu belirtildi. EPA aynı zamanda –bazı çalışmalar sonuçsuz kalsa da-  Perkloretilenin , hem kadınlarda hem de erkeklerde spermde değişkenlik meydana getirerek doğurganlık da azalmaya sebep olacak şekilde , üreme sistemine etki ettiğini belirtti. Perkloretilenin  doğum kusurlarına sebep olduğu konusunda bazı çalışmalar bulunsa da çalışmalar oldukça az ve yetersizdir.Perkloretilen mahalledeki kuru temizlemeci dahil , kullanıldığı ve üretildiği ortamda havaya , toprağa ve suya karışmaktadır. Amerika Zehirli Maddeler ve Hastalık Sicili Ajansı’na göre atmosferdeki Perkloretilen’in çoğu kuru temizleme sektöründen gelmektedir. Bileşim atmosferde çok yavaş çöktüğü için   çok uzun mesafelere kadar dağılmakta.Perkloretilen çözücüler  ile birlikte likit atıklara karışarak su sistemine girerek su sisteminin kirliliğine yol açmakta. Tipik olarak, Perkloretilenlerin çoğu çabuk bir şekilde sudan buharlaşır ve kalanlar suda çok yavaş bozulmaya uğrar. Kimyasal, ayrıca atık bertaraf tesislerinden dışarı sızdıktan sonra yoğunlaştığı toprakta da yavaş parçalanır.

Kuru Temizlemenin Geleceği

Bu gün IBISWorld (uluslararası bir araştırma şirketi ) araştırmalarına göre sadece ABD de        36 000 kuru temizlemeci bulunmaktadır. Bir çok kaynağa ve Amerika Kuru Temizlemeciler dergisinde yayınlanan bir makaleye göre, ABD  de bir çok bölgede kuru temizlemeciler azalmakta. Makaleye göre bunun sebebi ;yükselen kiralar ,gündelik giyim tarzının yaygınlaşması (gündelik hayatta daha az kumaş takım elbisenin kullanılması) , kolay temizlenebilir ve ucuz kumaşların tercih edilmesi  ABD de kuru temizlemecilerin sayısının azalmasındaki etkenlerden sadece bazıları.Diğer bir sebepte kuru temizlemecilerin  çoğunun küçük aile işletmeleri olması. Yaşlı kuşak emekli oldukça genç kuşaklar farklı işler aramaktalar. Çevre sağlığı ile ilgili endişeler de bu iş kolunu değiştirmekte. Örneğin Kaliforniya ,kuru temizlemede Perkloretileni aşamalı olarak azaltıp su bazlı ve karbon dioksit ile temizleme gibi daha az toksit içeren maddeler ile değiştirmektedir.

Makalenin aslı 17 Haziran 2018 tarihinde https://www.livescience.com internet sitesinde yayınlanmıştır.

Kaynak: https://www.livescience.com/63089-dry-cleaning.html

Çeviri: İbrahim ÖZKARACA

27 Paylaşımlar

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Solve : *
6 + 6 =


This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Çok Okunan Yazılar