Gökbilimciler, Bir Gezegenin Doğuşunu Canlı Canlı İzledi
Gökbilimciler, 440 ışık yılı uzaklıktaki genç bir yıldız olan HD 135344B’nin etrafında bir gezegenin oluştuğu nadir anı yakalamış olabilirler.
ESO’nun Çok Büyük Teleskobu’ndaki güçlü ERIS cihazını kullanarak, diskin sarmal kolunda, teorik modellerin öngördüğü yerde, gömülü potansiyel bir gezegen tespit ettiler. Bu tespit, protogezegenin ışığını doğrudan yakalayarak varlığını güçlü bir şekilde desteklediği için öne çıkıyor. Bu arada, çok genç yıldız V960 Mon’u inceleyen başka bir ekip, oluşmakta olan bir gezegen veya kahverengi cüce olabilecek gizemli bir nesne buldu ve bu da kozmik doğum sürecine yeni bir pencere açabilir.
ESO’nun Çok Büyük Teleskobu (VLT) ile çekilen soldaki görüntü, genç yıldız HD 135344B’nin etrafında doğmakta olan olası bir gezegeni gösteriyor. Yaklaşık 440 ışık yılı uzaklıkta bulunan bu yıldız, belirgin sarmal kollara sahip bir toz ve gaz diskiyle çevrili. Teori, gezegenlerin bu tür sarmal kollar oluşturabileceğini öngörüyor ve yeni gezegen adayı, beklendiği gibi, kollardan birinin tabanında yer alıyor.
Sağdaki görüntü, yine VLT’de bulunan SPHERE cihazı (kırmızı) ve Atacama Büyük Milimetre/milimetre altı Dizisi (ALMA, turuncu ve mavi) ile alınan önceki gözlemlerin bir birleşimidir. HD 135344B ile ilgili bu ve diğer önceki çalışmalar bir yoldaşın izlerini bulmamıştı, ancak ERIS sonunda yıldızın sarmal diskinden sorumlu olan suçluyu ortaya çıkarmış olabilir.
Kaynak: ESO/F. Maio ve ark./T. Stolker ve diğerleri/ ALMA (ESO/NAOJ/NRAO)/N. van der Marel ve diğerleri.
Spiral Kol Üzerindeki İlk Gezegen
Gökbilimciler, genç yıldızını çevreleyen gaz ve tozun şekillendiği oluşum sürecindeki bir gezegenin nadir görülen bir görüntüsünü yakaladıklarına inanıyor. Avrupa Güney Gözlemevi’nin Çok Büyük Teleskobu (VLT) ile yapılan gözlemler, çarpıcı spiral kollarla işaretlenmiş bir gezegen diski ortaya çıkardı. Bu spirallerin içinde, araştırmacılar diskin derinliklerinde yer alan bir gezegenin açık kanıtlarını tespit etti ve bu, böyle bir yapıya gömülü bir gezegen adayının ilk kez görüldüğü anlamına geliyor.
İtalya, Floransa Üniversitesi’nde doktora araştırmacısı ve 21 Temmuz’da Astronomy & Astrophysics dergisinde yayınlanan bu çalışmanın baş yazarı Francesco Maio, “Dünya’nın oluşumuna asla tanıklık edemeyeceğiz, ancak burada, 440 ışık yılı uzaklıktaki genç bir yıldızın etrafında, gerçek zamanlı olarak bir gezegenin oluşumunu izliyor olabiliriz,” diyor.
Sayısallaştırılmış Gökyüzü Araştırması’ndan (DSS) alınan bu görüntü, HD 135344B yıldızının etrafındaki gökyüzü bölgesini göstermektedir. Görüntünün tam ortasında, birbirine yakın iki parlak yıldız bulunmaktadır; en alttaki HD 135344B’dir. Kaynak: ESO/Sayısallaştırılmış Gökyüzü Araştırması 2. Teşekkür: D. De Martin.
Doğum Yerini Şekillendiren Devasa Gezegen
Muhtemel yeni doğmuş gezegen, HD 135344B yıldızını çevreleyen diskte görüldü. Protoplaneter disk olarak bilinen bu disk, genellikle genç yıldızları çevreleyen gaz ve tozdan oluşur. Oluşan gezegenin Jüpiter’in yaklaşık iki katı büyüklüğünde olduğu ve yıldızından Neptün’ün Güneş etrafındaki yörüngesine benzer bir uzaklıkta bulunduğu düşünülüyor. Gezegen büyüdükçe, etrafındaki diskin şeklini ve yapısını etkiliyor gibi görünüyor.
Gökbilimciler daha önce halkalar, boşluklar ve spiraller gibi karmaşık desenlere sahip protoplaneter diskler gözlemlemiş olsalar da, bu özelliklerin, yörüngede dönerken madde toplayan, görünmeyen genç gezegenlerden kaynaklandığı düşünülüyordu. Bilim insanları şimdiye kadar bu gezegenlerden birini diski şekillendirirken doğrudan gözlemlememişti.
Bu video, yaklaşık 440 ışık yılı uzaklıkta bulunan genç bir yıldız olan HD 135344B’yi yakınlaştırıyor. Yıldız, belirgin sarmal özelliklere sahip bir toz ve gaz diskiyle çevrili. ESO’nun Çok Büyük Teleskobu (VLT) ile elde edilen yeni gözlemler, bu özellikleri şekillendirebilecek bir gezegeni ortaya çıkarmış olabilir.
Gizli Bir Heykeltıraş Ortaya Çıkıyor
HD 135344B’nin diskinde, dönen sarmal kollar daha önce başka bir gökbilimci ekibi tarafından ESO’nun VLT’sindeki bir cihaz olan SPHERE (Spektro-Polarimetrik Yüksek Kontrastlı Ötegezegen Araştırması) kullanılarak tespit edilmişti. Ancak, bu sistem üzerinde yapılan önceki gözlemlerin hiçbiri disk içinde bir gezegen oluşumuna dair kanıta ulaşamamıştı.
Şimdi, yeni VLT’nin Gelişmiş Çözünürlüklü Görüntüleyici ve Spektrograf (ERIS) cihazından yapılan gözlemlerle, araştırmacılar baş şüpheliyi bulmuş olabileceklerini söylüyorlar. Ekip, gezegen adayını, teorinin böyle bir desenin oluşumundan sorumlu gezegeni bulabileceklerini öngördüğü yer olan diskin sarmal kollarından birinin tam tabanında tespit etti.
İtalya Ulusal Astrofizik Enstitüsü’nün (INAF) bir merkezi olan Arcetri Astrofizik Gözlemevi’nde görevli Maio, “Bu tespiti potansiyel olarak bir dönüm noktası yapan şey, önceki birçok gözlemin aksine, diskin derinliklerinde gömülü olan protogezegenin sinyalini doğrudan tespit edebilmemiz,” diyor. “Bu, gezegenin kendi ışığını gözlemlediğimiz için bize gezegenin varlığına dair çok daha yüksek bir güven sağlıyor.”
Bu görüntü, genç yıldız HD 135344B’nin etrafındaki tozlu diski göstermektedir. İki farklı tesisten alınan verilerin birleşimidir: ESO’nun VLT’sindeki Spektro-Polarimetrik Yüksek Kontrastlı Gezegen Araştırması (SPHERE) aygıtı kırmızı renkte, Atacama Büyük Milimetre/milimetre altı Dizisi (ALMA) ise turuncu ve mavi renktedir. Orijinal SPHERE ve ALMA görüntüleri sırasıyla 2016 ve 2015’te yayınlanmış ve ilk olarak 2025’te ortaya çıkarılan bu diskte bir gezegenin varlığına dair bir kanıt göstermemiştir. Kaynak: ESO/T. Stolker ve ark./ALMA (ESO/NAOJ/NRAO)/N. van der Marel ve ark.
Göksel Bir Eşlikçinin Doğuşu
Başka bir gökbilimci ekibi de yakın zamanda ERIS cihazını kullanarak yaşamının henüz çok erken aşamalarında olan V960 Mon adlı başka bir yıldızı gözlemledi. 18 Temmuz’da The Astrophysical Journal Letters’da yayınlanan bir çalışmada ekip, bu genç yıldıza eşlik eden bir cisim bulduklarını bildirdi. Bu cismin kesin doğası hala bir gizem.
ESO ve Şili’deki Diego Portales Üniversitesi’nde doktora araştırmacısı olan Anuroop Dasgupta liderliğindeki yeni çalışma, birkaç yıl önce yapılan V960 Mon gözlemlerinin devamı niteliğinde. Hem SPHERE hem de Atacama Büyük Milimetre/milimetrealtı Dizisi (ALMA) ile yapılan bu gözlemler, V960 Mon’un yörüngesindeki maddenin bir dizi karmaşık sarmal kol şeklinde olduğunu ortaya koydu. Ayrıca, bir yıldızın etrafındaki büyük malzeme kümelerinin büzülüp çökmesiyle oluşan ve her birinin bir gezegen veya daha büyük bir nesne oluşturma potansiyeline sahip olduğu, ‘kütle çekimsel kararsızlık’ olarak bilinen bir süreçte malzemenin parçalandığını da gösterdiler.
Parçalanan Diskler ve Dev Cisimler
“Bu çalışma, kararsız bir maddeyi ortaya çıkardı, ancak sonrasında ne olacağı sorusunu açık bıraktı. ERIS ile, diskte bir yoldaşın varlığını işaret eden herhangi bir yoğun, parlak parça bulmaya koyulduk ve bulduk,” diyor Dasgupta. Ekip, SPHERE ve ALMA ile gözlemlenen sarmal kollardan birine çok yakın bir yerde potansiyel bir yoldaş cisim buldu. Ekip, bu cismin oluşum halindeki bir gezegen veya bir “kahverengi cüce” olabileceğini, yani yıldız olarak parlamak için yeterli kütle kazanmamış, gezegenden daha büyük bir cisim olabileceğini söylüyor.
Kahverengi Cüce mi, Bebek Gezegen mi?
Doğrulanırsa, bu eşlik eden cisim, kütleçekimsel dengesizlik sonucu oluşan bir gezegen veya kahverengi cücenin ilk net tespiti olabilir.
Bu makalenin ilk bölümünde vurgulanan bu araştırma, Astronomy & Astrophysics dergisinde yayınlanan “VLT/ERIS ile HD 135344B diskine gömülü bir protoplanet adayının ortaya çıkarılması” başlıklı makalede sunulmuştur. Bültenin ikinci bölümünde ise The Astrophysical Journal Letters dergisinde yayınlanan “V960 Mon sisteminin VLT/ERIS gözlemleri: kütleçekimsel dengesizlik sonucu oluşan tozlu bir yıldız altı nesnesi mi?” başlıklı çalışma vurgulanmaktadır.
Kaynak: https://scitechdaily.com