Bozkırın Altın Sırrı: 2500 Yıllık Altın Adam’ın Mezarındaki Esik Yazıtı Ne Anlatıyor?
1969 yılında, Kazakistan’ın güneydoğusundaki Issık höyüğünde kazı yapan arkeologlar, ulusal bir sembol haline gelecek bir keşif yaptılar: “Altın Adam”. Bu antik Saka mezar höyüğünde bulunan 4.000’den fazla altın süs eşyası ve bozulmamış eser arasında, küçük, görünüşte sıradan bir gümüş kase de vardı. Ancak, dış yüzeyine kazınmış yaklaşık 25 karakterden oluşan kısa bir metin, yarım yüzyıldan fazla bir süredir dilbilimcileri ve tarihçileri şaşırtmaktadır. Issık yazıtı olarak bilinen bu antik yazı, MÖ 4. yüzyılda Avrasya bozkırlarının dil dünyasına nadir bir bakış sunmaktadır.
Almatı’nın yaklaşık 50 kilometre doğusunda bulunan Issık höyüğü, 16 ila 18 yaşlarında olduğu tahmin edilen genç bir savaşçının bozulmamış kalıntılarını içeriyordu. Merkez mezar antik çağda yağmalanmış olsa da, bu ikincil mezar odası, İskit elit kültürünün olağanüstü zenginliğini korumuştur. Savaşçının kıyafeti, karmaşık hayvan motifleri içeren altın işlemelerle tamamen kaplıydı ve bu nedenle “Altın Adam” veya “Altın Savaşçı” lakabını almıştı. Mezara bırakılan eşyalar arasında bronz bir ayna, silahlar ve ölen kişinin başının yanına yerleştirilmiş, üzerine yazılar işlenmiş gümüş bir kase bulunuyordu.
Issık Kurganı’nın Altın Adamı. (eggry/CC BY-SA 2.0)
Gümüş Kase Yazısının Gizemi
Gümüş kase üzerindeki yazı, iki satır halinde düzenlenmiş runik benzeri karakterlerden oluşmaktadır. Daha sonraki Türk runik yazılarından farklı olarak, Issık yazısı soldan sağa okunur ve sesli harflerin açıkça belirtilmesini içerir. On yıllarca, metin tarihin en büyük çözülememiş kodlarından biri olarak kaldı. Yazıyı çevirme girişimleri, bazı bilim insanlarının proto-Türk bir okuma önerirken, diğerlerinin Doğu İran kökenli olduğunu öne sürmesiyle, Saka halkının etnolinguistik kimliği üzerine daha geniş bir tartışmayı yansıtan, oldukça farklı sonuçlar verdi.
Issık yazıtını oluşturan karakterlerden. (R. Rolle, İskitlerin Dünyası (1980)/ Kamu Malı)
1992 yılında dilbilimci János Harmatta, Kharoṣṭhī yazısını kullanarak bir çeviri girişiminde bulundu ve dili bir Khotan Saka lehçesi olarak tanımladı. Ölümlüler için şarap ve pişmiş yemek içeren kap ile ilgili bir çeviri önerdi. Ancak bu yorum evrensel olarak kabul görmedi ve eski yazı sisteminin gerçek doğası gizemli kaldı.
Çözümlemede Bir Atılım
2023 yılında Köln Üniversitesi’nden Svenja Bonmann, Jakob Halfmann ve Natalie Korobzow’un da aralarında bulunduğu bir araştırma ekibi, doğrudan Issık yazıtıyla ilişkilendirdikleri “bilinmeyen Kuşan yazısının” kısmi bir çözümlemesini duyurduğunda önemli bir atılım gerçekleşti. Ekip, Tacikistan ve Afganistan’dan yeni keşfedilen iki ve üç dilli yazıtları kullanarak, Rosetta Taşı ile Mısır hiyerogliflerini çözmek için kullanılan yöntemlere benzer yöntemler uyguladı.
Araştırmacılar, yazının daha önce bilinmeyen bir Orta İran dilini kaydettiği sonucuna vardılar ve bu dile geçici olarak “Eteo-Toharca” adını verdiler. Bu dil, Baktriya ve Sanskritçe ile birlikte Kuşan İmparatorluğu’nun resmi dillerinden biriydi. Çözümleme, “Kralların Kralı” gibi kraliyet isimlerini ve unvanlarını ortaya çıkardı ve karakterler için önemli fonetik değerler sağladı. Bu keşif, Issık yazıtının, bozkırın göçebe İran dili konuşan kabileleri tarafından kullanılan bu Kuşan yazısının erken bir biçimini temsil ettiği hipotezini güçlü bir şekilde desteklemektedir.
Kültürel Önemi ve Mirası
Issık yazıtının çözümlenmesi, yalnızca antik Orta Asya’nın dilsel manzarasına ışık tutmakla kalmaz, aynı zamanda göçebe bozkır kabileleri ile yerleşik imparatorluklar arasındaki kültürel alışverişler hakkındaki anlayışımızı da derinleştirir. Kurgan ve içindeki yazıtlı kase de dahil olmak üzere eşyalar, Saka elitinin gelişmişliğini ve geniş kapsamlı bağlantılarını vurgulamaktadır.
Kaynak: https://www.ancient-origins.net